Μια πανεπιστημιούπολη με κατοικίες για φοιτητές και διδάσκοντες, σπουδές στο εξωτερικό, κατάργηση των σωματικών ποινών και έγγαμοι επίσκοποι: στη Ρωσία του 18ου αιώνα, αυτές ήταν μερικές από τις ιδέες που υποστήριζε ο Ιβάν Μελισσηνός.
Ο γιος ενός Έλληνα γιατρού ανέλαβε σημαντικές θέσεις στην πανεπιστημιακή και εκκλησιαστική διοίκηση, συνδέοντας το όνομά του με εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες και ριζοσπαστικές προτάσεις για την Εκκλησία. Η διαδρομή του περιλαμβάνει όμως και μια προσωπική ιστορία με απαγορευμένο έρωτα, φυγή από το πατρικό σπίτι και αποκλήρωση.
Ο Ιβάν Ιβάνοβιτς Μελισσηνός γεννήθηκε στη Ρίγα το 1718. Ο πατέρας του, Ιωάννης Μελισσηνός, ήταν Έλληνας ιατρός που μετανάστευσε στη Ρωσία στα χρόνια του Μεγάλου Πέτρου. Ο Ιβάν είχε έναν αδελφό, τον Πιοτρ Μελισσηνό, ο οποίος ήταν εξίσου σημαντική προσωπικότητα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ως ο πρώτος διοικητής του ρωσικού Πυροβολικού και αναμορφωτής της στρατιωτικής εκπαίδευσης.
Όπως και ο αδελφός του, ο Ιβάν φοίτησε στο Σώμα Στρατού Ξηράς Ευγενών Δοκίμων, στο οποίο εισήχθη το έτος 1732, σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών. Αποφοίτησε το 1740, αλλά προτίμησε να ακολουθήσει πολιτική καριέρα. Αρχικά υπηρέτησε ως διοικητικός υπάλληλος στην Εσθονία.
Ο αναμορφωτής της εκπαίδευσης
Το 1757 ανέλαβε τη διεύθυνση του νεοϊδρυθέντος Αυτοκρατορικού Πανεπιστημίου Μόσχας, θέση την οποία κράτησε ως το 1763. Επί της διοίκησής του, η ετήσια κρατική επιχορήγηση στο Πανεπιστήμιο αυξήθηκε από 10 σε 35 χιλιάδες ρούβλια. Ο Μελισσηνός μερίμνησε ιδιαίτερα για την προετοιμασία των μελλοντικών στελεχών του διδακτικού προσωπικού. Επίσης ενίσχυε τη φοιτητική κινητικότητα στο εξωτερικό για περαιτέρω σπουδές.
Επιπλέον αναβάθμισε το πανεπιστημιακό τυπογραφείο, το οποίο εξέδωσε έργα του Μιχαήλ Λομονόσοφ, τύπωσε λογοτεχνικά περιοδικά και εκπαιδευτικά εγχειρίδια μαθηματικών.
Εξίσου τον ενδιέφερε η βασική εκπαίδευση. Με μέριμνά του ιδρύθηκε το γυμνάσιο υπό την προστασία του Πανεπιστημίου Μόσχας στην πόλη Καζάν της περιφέρειας Ταταρστάν. Στο γυμνάσιο αυτό οι νέοι προετοιμάζονταν για ανώτερες σπουδές.
Ο Μελισσηνός διαμόρφωσε ένα εκπαιδευτικό δίκτυο εντός της χώρας, στο πλαίσιο του οποίου υπήρχε διασύνδεση των διαφόρων βαθμίδων της εκπαίδευσης και διασύνδεση του Πανεπιστημίου Μόσχας με τα πανεπιστήμια της Ευρώπης. Εφάρμοσε τον 18ο αιώνα μια εκπαιδευτική πολιτική, η οποία έχει καθιερωθεί και εδραιωθεί θεσμικά στον δυτικό κόσμο μόλις στη δική μας χιλιετία!
Αργότερα, τα έτη 1771-1795, διετέλεσε κουράτορας στο ίδιο Πανεπιστήμιο. Η ιδιότητα του κουράτορα διέφερε από εκείνη του διευθυντή, καθώς δεν ασχολούνταν πλέον με την καθημερινή λειτουργία του ιδρύματος, αλλά ασκούσε ανώτερη εποπτεία.
Ως κουράτορας, ο Μελισσηνός οραματιζόταν τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου πανεπιστημιακού συγκροτήματος έξω από την πυκνοκατοικημένη πόλη.
Διαπίστωνε ότι τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας δυσκολεύονταν να κατοικήσουν κοντά στο πανεπιστήμιο λόγω των ακριβών ενοικίων και των αποστάσεων. Ακόμα, ο θόρυβος της πρωτεύουσας και η στενότητα του δομημένου χώρου της επιδρούσαν δυσμενώς στην ποιότητα των σπουδών. Όραμά του ήταν ένα πανεπιστήμιο με εγκαταστάσεις έξω από την πόλη, με αίθουσες διδασκαλίας, με κατοικίες για φοιτητές και διδάσκοντες, με βοτανικό κήπο, αστεροσκοπείο, νοσηλευτήριο, αίθουσα για μαθήματα ανατομίας και τυπογραφείο.
Με άλλα λόγια, τριακόσια χρόνια πριν, ο μεγάλος Έλληνας της Ρωσίας οραματίστηκε αυτό που υπάρχει σε όλο τον κόσμο σήμερα και είναι γνωστό ως πανεπιστημιούπολη (campus).
Το όραμα αυτό του Μελισσηνού δεν πραγματοποιήθηκε όσο ήταν εν ζωή, καθώς η δόμηση των νέων εγκαταστάσεων έγινε εντός της πόλης. Η μεταφορά μεγάλου μέρους του πανεπιστημίου έξω από το κέντρο έγινε πολύ αργότερα, τον 20ό αιώνα.
Ο αναμορφωτής της Εκκλησίας
Στο μεσοδιάστημα μεταξύ της προεδρίας και της κουρατορίας του Πανεπιστημίου, ο Ιβάν Μελισσηνός διετέλεσε αρχιεισαγγελέας της Ιεράς Συνόδου, διορισμένος από την τσαρίνα Αικατερίνη Β’. Ήταν ο κοσμικός εκπρόσωπος της μοναρχίας στην ανώτατη εκκλησιαστική διοίκηση, επιφορτισμένος με την εποπτεία της λειτουργίας της Ιεράς Συνόδου και της συμμόρφωσής της προς το κράτος.
Από τη θέση αυτή, ο Μελισσηνός εργάστηκε και πάλι ακούραστα για το καλό της εκπαίδευσης, υποστηρίζοντας την αποστολή των σπουδαστών των εκκλησιαστικών σχολών στην Οξφόρδη, στο Γκέτινγκεν και στο Λέιντεν, για να σπουδάσουν γλώσσες, φιλοσοφία, ιστορία και μαθηματικά. Επιπλέον εισηγήθηκε την κατάργηση των σωματικών ποινών για τους σπουδαστές.
Το 1767 έγινε διάσημος για ένα ριζοσπαστικό εκκλησιαστικό σχέδιο, εισηγούμενος πολλές καινοτομίες.
Μεταξύ αυτών ήταν η χαλάρωση της απαγόρευσης των διαζυγίων και η μείωση της διάρκειας του εκκλησιασμού και των νηστειών. Πρότεινε οι περιουσίες των μονών να διοχετευθούν στην εκπαίδευση και τη συντήρηση μορφωμένων ιερέων και ιεροκηρύκων. Έθεσε το ζήτημα της επιλογής επισκόπων από τον μη μοναστικό κλήρο και της δυνατότητας έγγαμου επισκοπικού βίου. Στρεφόταν εναντίον της δεισιδαιμονίας και των πλαστών θαυμάτων. Πρότεινε τα παιδιά να μη μεταλαμβάνουν πριν αποκτήσουν στοιχειώδη κατανόηση της πίστης, τοποθετώντας αυτή την ηλικία περίπου στα δέκα έτη. Επίσης εισηγήθηκε τη μεταφορά των κοιμητηρίων έξω από τις πόλεις.
Η Ιερά Σύνοδος δεν δέχτηκε καμία από τις προτάσεις του, πλην της μεταφοράς των νεκροταφείων σε μη κατοικημένες περιοχές. Ωστόσο, αρκετές από αυτές εφαρμόστηκαν αιώνες αργότερα, ενώ άλλες συζητώνται ακόμα.
Επιπλέον ήταν υπέρμαχος της ανεξιθρησκείας. Την εποχή εκείνη ήταν υπό διωγμό οι λεγόμενοι «Παλαιόπιστοι», δηλαδή χριστιανοί που είχαν απορρίψει τις εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις του 17ου αιώνα. Σε υπόμνημά του προς την τσαρίνα Αικατερίνη, ο Μελισσηνός έγραφε ότι η βία και οι διώξεις είχαν οξύνει την αντίσταση των Παλαιοπίστων, αντί να οδηγήσουν στην εξάλειψή τους. Πρότεινε να επιτραπούν ορισμένα παλαιά λειτουργικά βιβλία και έθιμα, εφόσον δεν έρχονταν σε σύγκρουση με την Ορθοδοξία.
Εισηγήθηκε οι κοινότητές τους να διαθέτουν νόμιμους ναούς και ιερείς και να πάψει ο στιγματισμός τους ως «σχισματικών».
Ο Μελισσηνός πίστευε επιπλέον στην ήπια αντιμετώπιση των Παλαιόπιστων, με στόχο τη σταδιακή επανένταξή τους στην επίσημη Εκκλησία και την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης.
Το πνευματικό έργο
Ο πεφωτισμένος καινοτόμος δεν ήταν μόνο κρατικός λειτουργός, αλλά και προστάτης του πολιτισμού και των γραμμάτων.
Με δική του πρωτοβουλία, το 1771 ιδρύθηκε η «Ελεύθερη Ρωσική Συνέλευση» – μια φιλολογική και επιστημονική εταιρεία συνδεδεμένη με το πανεπιστήμιο. Στόχοι της ήταν ο εμπλουτισμός της ρωσικής γλώσσας, η ανάπτυξη της επιστημονικής ορολογίας, η συλλογή υλικού για σχετικό λεξικό και η δημοσίευση ιστορικών πηγών. Στη Συνέλευση συμμετείχαν πανεπιστημιακοί, συγγραφείς και επιφανείς προστάτες των γραμμάτων. Ο Μελισσηνός εξελέγη πρόεδρος. Το εγχείρημα συνέδεε την έρευνα της ρωσικής ιστορίας και γλώσσας με τη μετάφραση και τη διάδοση της ευρωπαϊκής γνώσης.
Ο ίδιος μετέφραζε στη ρωσική τα έργα του Βολταίρου, μετέφραζε ρωσικές ωδές στα γερμανικά και συμμετείχε στην έκδοση του Πολιτικού Περιοδικού.
Ο Ιβάν Μελισσηνός ήταν από τα πρώτα μέλη της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών και εργάστηκε με άλλους πάνω στη συγγραφή του Λεξικού της Ρωσικής Ακαδημίας.
Η τελευταία του μεγάλη πρωτοβουλία ήταν η «Εταιρεία Φίλων της Ρωσικής Μάθησης» το 1789.
Το πρόγραμμά της έδινε βαρύτητα στις φυσικές επιστήμες, την ιατρική, τη γεωργία, την οικονομία και απέρριπτε τις αντιεπιστημονικές μυστικιστικές εικασίες για τη γνώση που ήταν διαδεδομένες εκείνη την περίοδο. Επίσης έδινε βαρύτητα στους αρχαίους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς ως υποδείγματα καλλιέργειας. Ωστόσο, αυτός ο οργανισμός ήταν εξαιρετικά βραχύβιος, καθώς δεν έλαβε την έγκριση της Αικατερίνης και σταμάτησε μετά από δύο συνεδριάσεις.
Μεγάλο μέρος της ζωής του Ιβάν Μελισσηνού αφιερώθηκε στα ταξίδια στην Ευρώπη, όπου διέμενε επί αρκετούς μήνες και δικτυωνόταν με λόγιους και πολιτικούς. Αν και ο ίδιος ήταν μασόνος και μέλος της «Στοάς της Σιωπής» της Αγίας Πετρούπολης, μετά την επιστροφή του από το τελευταίο του ταξίδι αντιτάχθηκε στην παρουσία των μυστικιστικών και τεκτονικών κύκλων μέσα στο πανεπιστήμιο.
Η σκανδαλώδης προσωπική ζωή
Η σύζυγος του Ιβάν Μελισσηνού ήταν η πριγκίπισσα Πρασκόβια Βλαντίμιροβνα Ντολγκορούκοβα (1735-1824), την οποία παντρεύτηκε το 1760.
Η Πρασκόβια Ντολγκορούκοβα ήταν κόρη του πάμπλουτου πρίγκιπα Βασίλι Ντολγκορούκοβ της Ρίγας και εκεί ακριβώς είχε γνωριστεί το ζευγάρι το 1753. Ο πατέρας ήταν αντίθετος με το ειδύλλιο και της απαγόρευσε να συναντιέται με τον Μελισσηνό.
Για να συνεχίσει να βλέπει τον εραστή της, η Πρασκόβια τον έπεισε να παντρευτεί μια φίλη της, πράγμα που έγινε. Το 1759 ο Μελισσηνός έμεινε χήρος και μετά από έναν χρόνο η Πρασκόβια δραπέτευσε από το σπίτι για να τον παντρευτεί. Μόλις το έμαθε ο πρίγκιπας Ντολγκορούκοβ, την καταράστηκε, την αποκλήρωσε και δεν της ξαναμίλησε ποτέ.
Το ζευγάρι δεν απέκτησε δικά του παιδιά, αλλά ανέλαβε την ανατροφή του Αλεξέι Πούσκιν, κατά πάσα πιθανότητα συγγενή του ποιητή Αλεξάντρ Πούσκιν.
Ο Ιβάν Μελισσηνός πέθανε στη Μόσχα, στην ηλικία των 77 ετών, στις 23 Μαρτίου του 1795 με το παλαιό ημερολόγιο (3 Απριλίου με το νέο) και ενταφιάστηκε στο χωριό Κωνσταντίνοβο της Μόσχας.
