Στις 10 Οκτωβρίου 1922, ενώ η ανακωχή των Μουδανιών δεν είχε ακόμη υπογραφεί και ο ξεριζωμός από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη συνεχιζόταν, ο Νορβηγός φιλέλληνας Φρίντγιοφ Νάνσεν έθετε ενώπιον της νεοσύστατης Κοινωνίας των Εθνών ένα ερώτημα με δραματικές ανθρώπινες συνέπειες: Θα μπορούσαν οι πρόσφυγες να επιστρέψουν στις εστίες τους ή η διεθνής κοινότητα έπρεπε ήδη να προετοιμάσει τη μόνιμη εγκατάστασή τους σε νέες πατρίδες;
Το πεντασέλιδο υπόμνημά του αποτυπώνει μια σύντομη, σχεδόν χαμένη ιστορική στιγμή.
Ο επαναπατρισμός δεν είχε ακόμη αποκλειστεί επισήμως. Μία ημέρα αργότερα, όμως, η διπλωματική πραγματικότητα θα άρχιζε να κλείνει οριστικά αυτό το παράθυρο.
Το πεντασέλιδο υπόμνημα της 10ης Οκτωβρίου
Το ίχνος του υπομνήματος αναδεικνύεται στη μελέτη του Ανδρέα Α. Αντωνόπουλου «“Τα θολά νερά δεν καθαρίζουν, αν δεν τρέξουν”: Τα εγκαίνια της συνοικίας του Βύρωνα και η ονοματοδοσία της (17 Απριλίου 1924)», η οποία περιλαμβάνεται στον νέο τόμο πρακτικών του ΕΚΠΑ Πολιτισμός, Μνήμη, Ανώτατη Εκπαίδευση.
Ο Ανδρέας Αντωνόπουλος παραπέμπει σε πεντασέλιδο υπόμνημα του Νάνσεν προς το Συμβούλιο της Κοινωνίας των Εθνών, με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1922 και αριθμό εγγράφου 24400/24357.
Σύμφωνα με τη μελέτη, ο Φρίντγιοφ Νάνσεν υπογράμμιζε τη δέσμευση της διεθνούς κοινότητας να συμβάλει στην ανακούφιση και την αποκατάσταση των προσφύγων της Ανατολικής Θράκης. Για τους Μικρασιάτες πρόσφυγες άφηνε ανοιχτό, εφόσον το επέτρεπαν οι στρατιωτικές συνθήκες, το ενδεχόμενο επαναπατρισμού στις πατρογονικές τους εστίες.
Εάν η επιστροφή αποδεικνυόταν αδύνατη, ζητούσε να υποστηριχθούν ουσιαστικά τόσο οι χριστιανοί όσο και οι μουσουλμάνοι, ώστε να εγκατασταθούν ομαλά στις νέες τους πατρίδες, χωρίς διακρίσεις και πολιτικές σκοπιμότητες.
Μέσα σε αυτό το «εάν» χωρούσε ολόκληρο το δράμα του 1922.
Η έκταση της ανθρωπιστικής κρίσης θα αποτυπωνόταν αργότερα και στους αριθμούς. Η επίσημη απογραφή του 1928 κατέγραψε 1.221.849 πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στην Ελλάδα πριν και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ένα δεύτερο τεκμήριο: Οι άνδρες στα τάγματα εργασίας
Η 10η Οκτωβρίου 1922 δεν συνδέεται μόνο με το υπόμνημα προς την Κοινωνία των Εθνών.
Στο ψηφιακό Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου διασώζεται ένα ακόμη σημείωμα του Νάνσεν, της ίδιας ημερομηνίας, προς τον επίτροπο των Συμμαχικών Δυνάμεων.
Σε αυτό διατυπώνεται μια εξαιρετικά συγκεκριμένη πρόταση: η τουρκική κυβέρνηση να απελευθερώσει τους άρρενες πρόσφυγες που είχαν οδηγηθεί στα τάγματα εργασίας, με την προϋπόθεση ότι η ελληνική κυβέρνηση θα δεσμευόταν να μην επιστρατεύσει τους άνδρες πρόσφυγες στρατεύσιμης ηλικίας.
Το τεκμήριο αποκαλύπτει την υλική, ανθρώπινη πλευρά της διπλωματίας. Πίσω από τους γενικούς όρους «περίθαλψη», «εγκατάσταση» και «ανταλλαγή» βρίσκονταν άνδρες που κρατούνταν στα τάγματα εργασίας, οικογένειες που αγνοούσαν την τύχη τους και πρόσφυγες οι οποίοι κινδύνευαν να βρεθούν και πάλι στην πρώτη γραμμή ενός πολέμου.
Ο Φρίντγιοφ Νάνσεν δεν διαπραγματευόταν μόνο τρόφιμα, δάνεια ή τόπους εγκατάστασης. Προσπαθούσε να διαμορφώσει εγγυήσεις επιβίωσης για συγκεκριμένους ανθρώπους.
Μία ημέρα πριν από την ανακωχή των Μουδανιών
Η χρονική στιγμή του υπομνήματος είναι καθοριστική, καθώς οι διαπραγματεύσεις στα Μουδανιά δεν είχαν ακόμη ολοκληρωθεί.
Η ανακωχή υπογράφηκε στις 11 Οκτωβρίου 1922 και η ελληνική πλευρά προσχώρησε σε αυτή δύο ημέρες αργότερα.
Επομένως, το κείμενο της 10ης Οκτωβρίου δεν πρέπει να διαβαστεί αναδρομικά ως ένα ολοκληρωμένο σχέδιο υποχρεωτικής ανταλλαγής. Καταγράφει την τελευταία σχεδόν στιγμή κατά την οποία η επιστροφή των προσφύγων μπορούσε ακόμη να εμφανίζεται ως μία από τις πιθανές λύσεις.
Η δυνατότητα αυτή συρρικνώθηκε μέσα σε ελάχιστες ημέρες. Στις 13 Οκτωβρίου ο Ελευθέριος Βενιζέλος διατύπωσε προς τον Φρίντγιοφ Νάνσεν τις δικές του θέσεις για τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης. Το βάρος της συζήτησης μετατοπιζόταν πλέον προς την ανταλλαγή των πληθυσμών.
Ο ιστορικός Γιορν Φ. Λίντγκρεν Ρος επισημαίνει μια κρίσιμη διάκριση: ο Νάνσεν συνέβαλε, μαζί με τον Βενιζέλο, στη διατύπωση και επεξεργασία της ιδέας της Ανταλλαγής, αλλά ούτε την επινόησε ούτε αποτέλεσε την κύρια πολιτική δύναμη που την επέβαλε.
Η επισήμανση αυτή διορθώνει την απλουστευτική εικόνα του Νορβηγού ανθρωπιστή ως μοναδικού «αρχιτέκτονα» της Ανταλλαγής. Η τελική απόφαση προέκυψε από την ήττα, τις εκτοπίσεις, τις επιλογές των κυβερνήσεων και την πεποίθηση των διαπραγματευτών ότι η επιστροφή εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων είχε καταστεί πλέον ανέφικτη.
Από τον επαναπατρισμό στην Ανταλλαγή
Η αλλαγή αποτυπώνεται καθαρά σε μεταγενέστερη έκθεση του Φρίντγιοφ Νάνσεν προς την Κοινωνία των Εθνών, με ημερομηνία 15 Νοεμβρίου 1922.
Σε αυτή αναφέρεται ότι οι κεμαλικές Αρχές, μέσω του Χαμίτ Μπέη, ζητούσαν καθολική ανταλλαγή των πληθυσμών, στην οποία θα περιλαμβάνονταν ακόμη και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης. Η απαίτηση προκάλεσε την αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης.
Μέσα σε πέντε εβδομάδες, λοιπόν, η συζήτηση είχε μετακινηθεί από το ενδεχόμενο του επαναπατρισμού στη διαπραγμάτευση για το εύρος μιας γενικευμένης ανταλλαγής.
Στις 30 Ιανουαρίου 1923 υπογράφηκε στη Λοζάνη η Σύμβαση για την υποχρεωτική Ανταλλαγή των ελληνοτουρκικών πληθυσμών. Βασικό κριτήριο δεν ήταν η γλώσσα ή η εθνική αυτοσυνείδηση, αλλά η θρησκεία: οι ελληνορθόδοξοι της Τουρκίας και οι μουσουλμάνοι της Ελλάδας υπάγονταν στην Ανταλλαγή, με εξαίρεση τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης.
Για τους περισσότερους πρόσφυγες η επιστροφή είχε ήδη καταστεί πρακτικά αδύνατη. Η Σύμβαση όμως μετέτρεψε αυτή την πραγματικότητα σε διεθνώς αναγνωρισμένη και νομικά μη αναστρέψιμη συνθήκη.
Εδώ βρίσκεται και η δύσκολη πλευρά της κληρονομιάς του Φρίντγιοφ Νάνσεν. Εργάστηκε για να σωθούν άνθρωποι μέσα σε μια τετελεσμένη καταστροφή, αλλά συμμετείχε ταυτόχρονα σε έναν μηχανισμό που μετέτρεψε την προσωρινή προσφυγιά σε μόνιμη εκρίζωση.
Έξι ημερομηνίες μιας ταχύτατης ανατροπής
| Ημερομηνία | Εξέλιξη |
|---|---|
| 19 Σεπτεμβρίου 1922 | Η Κοινωνία των Εθνών αναθέτει στον Νάνσεν αποστολή για τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. |
| 10 Οκτωβρίου 1922 | Συντάσσεται το πεντασέλιδο υπόμνημα, ενώ άλλο σημείωμα της ίδιας ημέρας αφορά την απελευθέρωση ανδρών από τα τάγματα εργασίας. |
| 11 Οκτωβρίου 1922 | Υπογράφεται η ανακωχή των Μουδανιών. |
| 13 Οκτωβρίου 1922 | Ο Ελευθέριος Βενιζέλος διατυπώνει προς τον Νάνσεν τις θέσεις του για τη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης. |
| 15 Νοεμβρίου 1922 | Έκθεση του Νάνσεν καταγράφει πλέον τη διαπραγμάτευση για την έκταση της Ανταλλαγής. |
| 30 Ιανουαρίου 1923 | Υπογράφεται η Σύμβαση της Λοζάνης για την υποχρεωτική Ανταλλαγή των πληθυσμών. |
Ο εξερευνητής που έγινε προστάτης των προσφύγων
Ο Φρίντγιοφ Νάνσεν είχε ήδη γίνει διεθνώς γνωστός ως εξερευνητής των πολικών περιοχών, επιστήμονας και διπλωμάτης.
Το 1921 διορίστηκε πρώτος Ύπατος Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για τους Πρόσφυγες.
Υπό την εποπτεία του οργανώθηκε ο επαναπατρισμός εκατοντάδων χιλιάδων αιχμαλώτων του Α’ Παγκοσμίου, ενώ το όνομά του συνδέθηκε με το «διαβατήριο Νάνσεν», το πρώτο διεθνώς αναγνωρισμένο ταξιδιωτικό έγγραφο για πρόσφυγες και ανιθαγενείς.
Το 1922 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τη συμβολή του στον επαναπατρισμό των αιχμαλώτων πολέμου, τη διεθνή ανθρωπιστική βοήθεια και το έργο του ως Ύπατος Αρμοστής για τους Πρόσφυγες.
Πριν από τη δημιουργία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ, ο Νάνσεν βρέθηκε ουσιαστικά στην πρώτη γραμμή της διαμόρφωσης ενός διεθνούς συστήματος προστασίας των εκτοπισμένων. Το σύστημα αυτό μπορούσε να εξασφαλίσει έγγραφα, τρόφιμα, μετακινήσεις και οικονομική βοήθεια. Δεν μπορούσε πάντοτε να εγγυηθεί το δικαίωμα της επιστροφής.
