Μια πατρίδα μπορεί να χωρέσει σε μια λέξη. Στο όνομα ενός μήνα, σε μια ευχή, σε ένα παραμύθι που κάποιος θυμάται ακόμη. Μπορεί να βρίσκεται στον τρόπο που οι άνθρωποι παρατηρούσαν τον καιρό, προετοιμάζονταν για το χειμώνα ή γιόρταζαν έναν άγιο.
Η Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής της στη μελέτη αυτού του κόσμου: των μικρών ιστοριών, των συνηθειών και των λέξεων που συνθέτουν την καθημερινή ζωή μιας πατρίδας.
Η εκπαιδευτικός και λαογράφος, που πέθανε τη Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου 2026, σε ηλικία 94 ετών, αφήνει πίσω της μια πολύχρονη προσφορά στην καταγραφή και στη μελέτη του ποντιακού πολιτισμού. Αφήνει όμως και κάτι που δύσκολα αποτυπώνεται σε έναν κατάλογο εκδόσεων: τη ζωντανή σχέση της με τους ανθρώπους που μοιράζονταν το ίδιο ενδιαφέρον, την ίδια αγωνία να μη χαθούν όσα είχαν παραδοθεί από γενιά σε γενιά.
Από τον Πειραιά, με τις ρίζες στον Πόντο
Η Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια γεννήθηκε στον Πειραιά, από Πόντιους γονείς, πρόσφυγες πρώτης γενιάς. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εργάστηκε στην ιδιωτική εκπαίδευση, από την οποία συνταξιοδοτήθηκε ως λυκειάρχης.
Η ενασχόλησή της με τη λαογραφία ξεκίνησε από την Ήπειρο. Στην ποντιακή έρευνα στράφηκε με την ενθάρρυνση του Οδυσσέα Λαμψίδη, ανοίγοντας έναν δρόμο που επρόκειτο να ακολουθήσει με επιμονή για δεκαετίες.
Η φιλολογική της συγκρότηση συναντήθηκε έτσι με έναν κόσμο οικείο μέσα από την οικογενειακή καταγωγή της, που ζητούσε συστηματική μελέτη και καταγραφή.
Η εκπαιδευτικός και η ερευνήτρια συνυπήρχαν στη δουλειά της. Στα βιβλία και στα κείμενά της, η γνώση μπορούσε να περάσει από την επιστημονική βιβλιοθήκη στον αναγνώστη που αναζητούσε μια συνήθεια των παππούδων του, μια ξεχασμένη λέξη, μια εξήγηση για κάτι που είχε ακούσει παιδί.
Η πατρίδα στον κύκλο του χρόνου
Στο έργο της, ο Πόντος ακολουθεί συχνά τον κύκλο του χρόνου. Οι εποχές, οι μήνες, οι γιορτές και τα φυσικά φαινόμενα γίνονται αφορμές για να ξεδιπλωθεί η καθημερινότητα των ανθρώπων του.
Αυτήν την προσέγγιση αποτυπώνουν τίτλοι όπως Ποντιακή λαογραφία: Οι 4 εποχές και οι μήνες τους, Ο Άγιος Γεώργιος στον ελληνισμό του Πόντου και Η λαϊκή μετεωρολογία στον Πόντο και τα φυσικά φαινόμενα. Πίστη, παρατήρηση της φύσης και πρακτική εμπειρία συναντιούνται σε μια προσπάθεια να κατανοηθεί πώς οργανωνόταν η ζωή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κλειδοχρονιά, η τελευταία ημέρα του Αυγούστου. Στις καταγραφές της αναδύεται ένας κόσμος όπου το κλείσιμο του εκκλησιαστικού έτους συνδέεται με τις μετακινήσεις από τα παρχάρια και την προετοιμασία για την επόμενη εποχή. Μια ημερομηνία του ημερολογίου αποκτά ανθρώπους, δουλειές, προσδοκίες και έγνοιες.
Μέσα από τέτοιες λεπτομέρειες μπορεί κανείς να πλησιάσει μια χαμένη καθημερινότητα. Να σκεφτεί τους ανθρώπους την ώρα που κοιτούσαν τον ουρανό, περίμεναν τη βροχή, ετοίμαζαν το σπίτι ή αποχαιρετούσαν το καλοκαίρι.
«Απ’ όσα μου είπαν…»
Ίσως ένας από τους πιο εύγλωττους τίτλους της να είναι το Λαογραφικά Πόντου: Απ’ όσα μου είπαν και… άλλα, που κυκλοφόρησε το 2010. Στις πρώτες κιόλας λέξεις του βρίσκεται η πράξη της ακρόασης: κάποιος θυμάται, κάποιος αφηγείται και κάποιος φροντίζει ώστε αυτή η αφήγηση να αποκτήσει διάρκεια.
Η προφορική μνήμη χρειάζεται αυτήν τη συνάντηση. Χρειάζεται τον άνθρωπο που θα σταθεί, θα ρωτήσει, θα σημειώσει και θα επιστρέψει στην αφήγηση για να την παραδώσει στους επόμενους.
Στην ίδια διαδρομή εντάσσεται και το Σαχταρίτσα-Μαρίτσα: Από τα παραμύθια του ποντιακού ελληνισμού, σε συνεργασία με τον Χριστόφορο Χριστοφορίδη, με δύο παραμύθια από τη συλλογή του Σίμου Λιανίδη.
Η συγγραφική και μεταφραστική της δραστηριότητα συνεχίστηκε σε προχωρημένη ηλικία. Το 2021 εκδόθηκε από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, με χρηματοδότηση της Ένωσης Ποντίων Ματσούκας, η απόδοσή της στη νεοελληνική του έργου Το Ψωμίν του Γεωργίου Ζερζελίδη. Παράλληλα, υπήρξε άμισθη συνεργάτιδα της εφημερίδας Εύξεινος Πόντος.
Οι λιγοστές γυναικείες υπογραφές
Η διαδρομή της Έλσας Γαλανίδου-Μπαλφούσια αποκτά πρόσθετο βάρος αν κοιτάξει κανείς την ιστορία της καταγραφής της ποντιακής μνήμης. Στους πρώτους τόμους του Αρχείου Πόντου, του περιοδικού της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, οι γυναικείες υπογραφές ήταν λιγοστές.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στον δεύτερο τόμο, του 1929, και στον τρίτο, του 1931, η Ευφροσύνη Σιδηροπούλου είναι η μόνη γυναίκα που κατονομάζεται μεταξύ των συγγραφέων. Στους τόμους του 1937 και του 1938 συναντούμε επίσης τη Δέσποινα Φωστηροπούλου, με τραγούδια και παραμύθια από την Ίμερα και την Κρώμνη. Ο ίδιος ο κατάλογος των περιεχομένων αποτυπώνει την περιορισμένη παρουσία γυναικών ανάμεσα στους επώνυμους μελετητές εκείνης της περιόδου.
Η περίπτωση της Σιδηροπούλου έχει μια ιδιαίτερη συγκίνηση. Το Λεξιλόγιον Κοτυώρων δημοσιεύτηκε τμηματικά στο Αρχείον Πόντου από το 1929 έως το 1938. Μπορούμε να εντοπίσουμε τους τόμους, τις χρονολογίες, ακόμη και τις σελίδες της δουλειάς της. Στη σχετική καταγραφή του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, όμως, δεν υπάρχουν βιογραφικά στοιχεία για τη γυναίκα που συγκέντρωσε αυτές τις λέξεις. Η βιβλιογραφία μάς οδηγεί στο έργο· αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για τη ζωή πίσω από αυτό.
Αυτή η απόσταση ανάμεσα στο σωζόμενο έργο και στο δυσδιάκριτο πρόσωπο δίνει έναν ακόμη λόγο να σταθούμε σήμερα στην Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια.
Μια ζωή ανάμεσα σε βιβλία και ανθρώπους
Η παρουσία της στην Επιτροπή Ποντιακών Μελετών υπήρξε πολύχρονη, με συμμετοχή στο Διοικητικό Συμβούλιο και ευθύνη για τη βιβλιοθήκη της. Διαλέξεις, παρουσιάσεις και ραδιοφωνικές παρεμβάσεις συμπλήρωναν τη συγγραφική της δουλειά, κρατώντας ανοιχτή την επικοινωνία με το κοινό.
Στον αποχαιρετισμό του, η Ένωση Ποντίων Μελισσίων θυμήθηκε τόσο την ίδια όσο και τον σύζυγό της, τον εκπαιδευτικό Θανάση Μπαλφούσια. Μόλις τον περασμένο Μάρτιο, στις 8 του μήνα, ο σύλλογος την είχε τιμήσει για την προσφορά της. Μια ευκαιρία να ειπωθούν τα ευχαριστώ όσο εκείνη ήταν ακόμη παρούσα.
Ανάμεσα στις αναμνήσεις που δημοσιοποιήθηκαν μετά το θάνατό της, ο λυράρης Ηλίας Υφαντίδης μετέφερε μια φράση της που μοιάζει να κρατά κάτι από τον προσωπικό της τόνο:
«Εμείς παιδί μου είμαστε συγγενείς απ’ της καρδιάς το μέρος».
Η Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια αφήνει τις σελίδες της σε όσους θα θελήσουν να αναζητήσουν μέσα τους τον Πόντο. Και σε εκείνους που την γνώρισαν, αφήνει αυτές τις μικρές, προσωπικές ιστορίες – τις δικές της πια, που αξίζει επίσης να μην χαθούν.
Η κηδεία της θα τελεστεί την Πέμπτη 1 Οκτωβρίου, στις 13:00, στο Κοιμητήριο Κηφισιάς.
