Η προσφορά των προσφύγων από τις αλησμόνητες Πατρίδες της Ανατολής, εκείνες τις αγιασμένες από το αίμα των προγόνων μας γαίες, για την οικοδόμηση του νέου ελληνικού κράτους είναι δεδομένη και αναμφισβήτητη. Η μητροπολιτική Ελλάδα μεγάλωσε, προόδευσε και έγινε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος με τη συμβολή των προγόνων μας που δούλεψαν άοκνα για την πρόοδο της χώρας, ενώ παράλληλα προσπαθούσαν να σταθούν στα πόδια τους μετά τους φοβερούς διωγμούς και τα φρικτά γεγονότα της Γενοκτονίας. Πόλεις και χωριά δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα με τις ονομασίες των πόλεων και των χωριών του Πόντου, των παραλίων της Μικράς Ασίας, της Καππαδοκίας, της Ανατολικής και Βόρειας Θράκης.
Μπορεί σε κάποιους που δεν έχουν καλή σχέση με την ιστορία να μην θυμίζουν τίποτα, όμως για όλους εμάς τους απογόνους των προσφύγων που διδαχτήκαμε την ιστορία βιωματικά από τις εξιστορήσεις των παππούδων και των γιαγιάδων μας, έχουν πολύ μεγάλη σημασία.
Έτσι όταν περιδιαβαίνουμε περιοχές της Αθήνας με την ονομασία Αργυρούπολη, Σούρμενα, Νέα Σμύρνη, Νέα Ερυθραία… κάτι μέσα μας σκιρτάει και μας συνδέει με τις ρίζες μας, με τα μέρη που γεννήθηκαν και έζησαν οι ανιόντες συγγενείς μας.
Ευτυχώς στη βιβλιογραφία υπάρχουν αρκετές πηγές από όπου μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες για τη γεωγραφία της Μικράς Ασίας.
Ανάμεσα σε αυτές βρίσκεται το έργο του υποστράτηγου και διοικητή της Χαρτογραφικής Υπηρεσίας Α.Ν. Αναγνωστόπουλου με τον τίτλο Γεωγραφία της Ανατολής που εξέδωσε στην Αθήνα το 1922.
Το έργο όπως σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας αντλεί πολλά στοιχεία από σύγχρονό του σύγγραμα, το οποίο υπογράφεται από τον καθηγητή Στρατιωτικής Γεωγραφίας και Τοπογραφίας στην Επιτελική Σχολή της Κωνσταντινούπολης Μεχμέτ Δζεμάλ, αλλά στηρίζεται κυρίως στην επιτόπια έρευνα των αξιωματικών του ελληνικού στρατού.
Όπως σημειώνει στον πρόλογό του ο συγγραφέας «[…] το έργον αν και όχι πρωτότυπον επιστημονικώς, δεικνύον όμως την επιμονήν, το θάρρος, την φιλοπατρίαν και την αυταπάρνησιν των Ελλήνων Αξιωματικών, επιτελεσάντων εντός ενός έτους ό,τι η Τουρκική Αυτοκρατορία επί ολοκλήρους αιώνας δεν κατόρθωσε», επισημαίνοντας πως δεν είναι δυνατόν να μην στρεβλώνεται η αλήθεια και να μην υπάρχει έλλειψη ειλικρίνειας στο έργο του Μεχμέτ Δζεμάλ διότι ανήκει «εις κατακτητήν γράφοντα περί χώρας εις ην υπήρξεν, είναι και θα είναι πάντοτε ξένος».
Αυτά τα κενά αληθείας και την άγνοια της ιστορίας για τη βυζαντινή και αρχαία περίοδο της περιοχής από τον Τούρκο ομόλογό του έρχεται να καλύψει ο Α.Ν. Αναγνωστόπουλος και να κοσμήσει τη σχετική βιβλιογραφία με ένα ακόμα σημαντικό έργο για την Μικρά Ασία. Αποφεύγοντας να δώσει «σωβινιστικήν χροιάν», όπως χαρακτηριστικά γράφει, αξιοποιεί ιστορικές πηγές όπως τον Σκύλακα τον Καρυανδέως και του Στράβωνα. Το έργο παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 1922, λίγους μήνες πριν την λήξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας και τα γεγονότα της καταστροφής της Σμύρνης, στη Ρώμη στο Διεθνές Γεωδαιτικόν και Γεωφυσικόν Συνέδριο αποσπώντας εξαιρετικά θετικές κριτικές.
Η καθ’ ημάς Ανατολή, η χερσόνησος της Μικράς Ασίας, ορίζεται από Βορρά από τα παράλια του Ευξείνου Πόντου, της θάλασσας που οι Έλληνες μετέτρεψαν από άξενη σε εύξεινη με τον Β΄ ελληνικό αποικισμό (8ος-6ος αι. π.Χ.) και από τον Νότο από την Μεσόγειο Θάλασσα. Από δυτικά ορίζεται από το Αιγαίο Πέλαγος και τα νησιά του και από τα ανατολικά φτάνει μέχρι τα όρη του Καυκάσου και του Αζερμπαϊτζάν. Η συνολική έκταση αγγίζει τα 690.000 τετραγωνικά χλμ. Από το ακρωτήριο Κοπμούς στο ακρότατο σημείο των Λαζικών ορέων έως και το ακρωτήριο της Καμήλου (Ντεβέ Μπουρνού) απέναντι από την Κω η απόσταση είναι 1.450 χλμ και από το ακρωτήρι Κερμεπέ (πλησίον της Ινέπολης) έως και το ακρωτήριο του Ανεμούριου (απέναντι από την Κύπρο) η απόσταση είναι 670 χλμ.
Τα παράλια της Ανατολής
Η Ανατολή (Μικρασιατική χερσόνησος) διατρέχει περίπου 4.000 χλμ. παραλιακής γραμμής γι’ αυτόν τον λόγο θεωρείται παραθαλάσσια χώρα. Συγκεκριμένα:
• Παράλια Ευξείνου Πόντου: 1.300 χλμ.
• Παράλια Προποντίδος: 500 χλμ.
• Παράλια Αιγαίου – μικρασιατικής ακτής: 1.100 χλμ.
• Παράλια Μεσογείου Θαλάσσης: 1.100 χλμ.
Τα παράλια του Εύξεινου Πόντου
Ο Εύξεινος Πόντος λοιπόν διέθετε την μεγαλύτερη ακτογραμμή της μικρασιατικής χερσονήσου. Επιπλέον είχε το εξής χαρακτηριστικό, ενώ στα βόρεια παράλια υπήρχαν μεγάλοι και ασφαλείς λιμένες κατάλληλοι για την ίδρυση ναυτικών βάσεων και ναυστάθμων, τα νότια ήταν αναπεπταμένα και ακατάλληλα για άμυνα. Όμως η συγκυρία του να βρίσκονται τα νότια παράλια στην ίδια γεωγραφική γραμμή με το στόμιο του Ευξείνου Πόντου, τα καθιστούσε αυτομάτως πλεονεκτικά καθώς τελούσαν υπό την πλήρη στρατιωτική και οικονομική επιρροή του κράτους που είχε κυριαρχία στα εν λόγω εδάφη, έστω κι αν αυτό δεν θεωρούνταν ναυτική δύναμη.
Τραπεζούντα
Το σπουδαιότερο λιμάνι του Ευξείνου Πόντου ήταν η Τραπεζούντα. Ήταν το επίνειο του Ερζιγγιάν ή Ερζιτζάν, του Ερζερούμ (Θεοδοσιούπολη), του Βαν και της Τυφλίδας. Μαζί με το Βαθύ Λιμένα (Βατούμ) υπήρξε το διαμετακομιστικό κέντρο της Περσίας (μέσω Ερζερούμ). Για τον λόγο αυτόν οι οδοί που κατέληγαν στο σημαντικότερο λιμάνι του Πόντου, ήταν πάντα καλοσυντηρημένες «σε αρίστη κατάσταση» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Α.Ν. Αναγνωστόπουλος.
Ο φάρος της Τραπεζούντας είχε ύψος 106 ποδιών (32,31 μ.) από την επιφάνεια της θάλασσας και ήταν ορατός από απόσταση 16 ναυτικών μιλίων (30 χλμ). Στο λιμάνι της Τραπεζούντας κάθε έτος αγκυροβολούσαν ατμόπλοια χωρητικότητας της τάξεως των 600.000 τόνων και διάφορα άλλα πλοία υπό ελληνική, τουρκική, αγγλική, ιταλική και γαλλική σημαία. Ο πληθυσμός της πόλης ανερχόταν στις 50.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 13.000 ήταν Έλληνες, οι 5.000 Αρμένιοι, οι 33.000 Τούρκοι ενώ υπήρχε και μικρός πληθυσμός Εβραίων και Περσών.
Αν και η πόλη φάνταζε πανέμορφη από μακρυά στα μάτια κάποιου που την προσέγγιζε με πλοίο, εντούτοις η ρυμοτομία της ήταν «αθλιέστατη» όπως χαρακτηριστικά λέει –ίσως με αρκετή δόση υπερβολής– ο Α.Ν.Αναγνωστόπουλος. «Το χειρότερον μέρος της πόλης είναι η συνοικία Τσαρσί-Μαχαλά ιδίως πέριξ των χειμάρων Κουζγκού και Ιμαρέτ, όπου διέρχεται υπόνομος και υπάρχουσι βορβορώδη τέλματα. Επί των χειμάρων τούτων και επί της λεωφόρου υπάρχουσι γέφυραι. Οι Ρώσσοι κατά την κατάληψιν της πόλεως επεχείρησαν να ρυμοτομήσωσι την πόλιν, αλλά δεν επρόφθασαν να αποπερατώσωσι το έργον τούτο».
Ο Αναγνωστόπουλος βέβαια στην περιγραφή των προαστίων της Τραπεζούντας και της φύσης που περιβάλλει την πόλη είναι πολύ εγκωμιαστικός: «Εις απόστασιν ημισείας ώρας έξωθεν της πόλεως υπάρχουσιν ωραιότατοι εξοχαί και τοποθεσίαι και εκ τούτων πάλιν διακρίνονται το Σογιούκ-Σου και το Ζαγανός. Καταπράσινα δάση εξ ωραίων ελάτων πλαισιούσι τας εξοχάς ταύτας, εις ας προσδίδουσιν ιδιαιτέραν χάριν, διεσπαρμένα κομψά περίπτερα».
Όσον αφορά την αρχιτεκτονική της πόλης: «Αι οικίαι της Τραπεζούντος είναι παλαιοτάτου ρυθμού, ως επί το πλείστον ξύλινοι και πλινθόκτιστοι. Εξαιρούνται αι της περιοχής του Μποζ-Τεπέ αίτινες είναι νέου ρυθμού και λιθόκτιστοι. Αι οικίαι γενικώς περιβάλλονται υπό ωραίων κήπων, ιδία δε οι παρά την πλατείαν Καμπάν-Μεϊντάν». Το δε κλίμα της Τραπεζούντας ήταν εύκρατο και υγιεινό αλλά με αρκετή υγρασία όπως σημειώνει ο πληροφορητής μας, κάτι απολύτως φυσικό για παραθαλάσσια πόλη.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στην αναφορά του συγγραφέα ότι η Τραπεζούντα έχει «άφθονα και«ευγεστότατα» ύδατα». Έτσι εξηγείται η νοσταλγία των προγόνων μας για το «νερό της πατρίδας».
Η νοσταλγία αυτή δεν ήταν μόνο μεταφορική αλλά και ουσιαστική. Γι’ αυτό οι Πόντιοι πρόγονοί μας που ήρθαν διωγμένοι στην Ελλάδα δεν μπορούσαν να ξεδιψάσουν από το νερό που έπιναν. Θυμούνταν την γεύση του νερού του Πόντου και άναβε ο πόθος, «τ’ ανέσβηγον η αρωθυμίαν». Άλλωστε το περιγράφει και ο αείμνηστος Χρήστος Αντωνιάδης στους στίχους του τραγουδιού που έγραψε:
Μια κι’ άλλον ση ζωή μ’,
α’ σο πεγάδι’ μ σην αυλή μ’
νερόπον ας έπινα
και τα ομμάτα μ’ έπλυνα.
