«Αυγούστ’ τη Παναΐας», ένα πανηγύρι με παλιά συνταγή από τον Γιάννη Τερζίδη

Ο Γιάννης Τερζίδης διδάσκει στο μεταπτυχιακό της Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας στην κατεύθυνση «Ιστορία και Συγγραφή της Δημιουργικής Γραφής». Γεννήθηκε στα Κομνηνά Κοζάνης, σε ένα χωριό που «ανέστησαν» πρόσφυγες από τα χωριά της Ματσούκας. Έχει κάνει δυναμική είσοδο στον χώρο της συγγραφής με το βιβλίο του Αέρα σ΄ μαναχόν κανείται το οποίο είναι γραμμένο εξολοκλήρου στην ποντιακή διάλεκτο, στην «γλώσσα της καρδιάς» του όπως δήλωσε σε συνέντευξή του στο pontosnews.gr.

«Πνευματικό παιδί» του Χριστόφορου Χριστοφορίδη (Σάρπογλη) είναι ένας από τους πιο καταρτισμένους φυσικούς ομιλητές της ποντιακής διαλέκτου.

Ο τρόπος που μετουσιώνει τα προσωπικά του βιώματα σε λογοτεχνικό κείμενο είναι αριστοτεχνικός.

Στη σελίδα που διατηρεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνηθίζει να ανεβάζει βίντεο διαβάζοντας αποσπάσματα από διηγήματά του, ανοίγοντας δίαυλο επικοινωνίας με τους ψηφιακούς (και όχι μόνο ψηφιακούς) του φίλους κρατάει τη γλώσσα των προγόνων του ζωντανή. Γιατί ένα στοιχείο παραμένει ζωντανό όταν καλλιεργείται με σεβασμό και πνευματικό μόχθο, όπως ακριβώς κάνει ο καλλιεργητής με την σπορά του που τη βλέπει να μετατρέπεται σε καρπό και να μεταποιείται σε ψωμάκι για να χορτάσει η οικουμένη.

«Τσεχέλκα και γεροντάδες ιεύταν κι εσέβαν ση στράταν με το ποδάρ. Λέγνε και μασχαρεύνε και γελούν… Η Παναΐα αναμέν’ θα τοπλαεύκουν ολόερα τς άμον κοσσούς πουλία, θα πίν΄νε ας’ αγίασμαν, θ’ αφ΄νε το κερόπον και θα προσκυνούν την εικόνα. Ατό την εικόνα έγκεν ατο ο παππα Γιάννες α’ σην πατρίδα» μας λέει ο Γιάννης Τερζίδης στη διήγησή του και μας μεταφέρει με έναν μαγικό τρόπο χρόνια πίσω.

Μας μεταφέρει στην εποχή που τα ποντιακά ήταν η κυρίαρχη διάλεκτος μέσα στα σπίτια μας, μας μεταφέρει στην αθωότητα της παιδικής μας ηλικίας και μας δημιουργεί νοσταλγικές εικόνες από μια εποχή που έχει παρέλθει οριστικά.

Ας ακούσουμε λοιπόν την γλώσσα τον προγόνων μας από μια αυθεντική πηγή και για όσα δεν καταλαβαίνουμε ας ανατρέξουμε στην ελεύθερη απόδοση του κειμένου που επιμελήθηκε η φιλόλογος Σοφία Ιωαννίδου.

Νέοι και γέροι μαζεύτηκαν και βγήκαν στη στράτα με τα πόδια, λένε και αστειεύονται (μασχαρεύνε) και γελούν. Η Παναγία τους περιμένει. Θα συγκεντρωθούν γύρω της, σαν τα κλωσσόπουλα γύρω από την μάνα τους. Θα πιούνε από το αγίασμα, θα ανάψουν το κεράκι τους, θα προσκυνήσουν την εικόνα. Αυτή την εικόνα την έφερε ο παπά-Γιάννης από την πατρίδα. Την παραμονή η νεολαία έκοψε και στοίβαξε ξύλα, όλα ένα γύρο ήταν δάσος ούτως ή άλλως. Κρατούσαν τσεκούρια, τοξωτά κλαδευτήρια, πριόνια… Φορτώθηκαν τα ξύλα που έκοψαν και τα κουβάλησαν στο γρασίδι πίσω από την εκκλησία περίπου τριάντα βήματα πιο εκεί. Εκεί τους περίμεναν οι μεγάλοι.

«Βρε Νικολίκα, με αυτές τις βεργούλες θα ψηθεί το κρέας; Τ’ αγκάθια απ’ τα βατόμουρα κρατούν καλύτερα την φωτιά. Ας είναι. Θα ρουφήξει και το ζουμί από τη φασολάδα και τα φασόλια θα τα ξαναφυτέψουμε, καλά;»

«Αμάν βρε Γιώργη, εσύ δεν άφησες δέντρο για δέντρο! Τέτοιο φόρτωμα γίνεται; Πες στον πατέρα σου να δώσει τον γάιδαρο. Αφού έχει εσένα, τι να τον κάνει να τον ταΐζει…»

Το είχαν έθιμο να αστειεύονται έτσι κάθε χρόνο. Τα αγόρια αποκαμωμένα ξάπλωναν στο χορτάρι κι οι μεγάλοι τους κορόιδευαν. Γελούσαν και πείραζαν τους μικρούς. Τάχα τίποτα δεν τους άρεσε από τις δουλειές των μικρών και τάχα όταν ήταν εκείνοι νέοι όλα τα έκαναν όπως πρέπει, ήταν παλικάρια και καταφερτζήδες. Αλλά να, βλέπουν να έρχεται στην παρέα ο (γεροντότερος) Μίτον (Δημήτρης) από τη Λιβερά. Τα αγόρια σηκώθηκαν αμέσως:

-Θείο αλήθεια λένε; Όποιος τους ακούσει θεωρεί ότι αυτοί χαλούσαν τον κόσμο με την καπατσοσύνη τους.

-Βρε δεν τους αφήνετε, αυτοί δεν είναι να τους δίνεις σημασία. 

-Μα αφού λένε ότι στον καιρό τους…

-Αυτόν τον λόγο: «Σε είδα και τον Μάιο, αλλά η μύτη σου και πάλι έσταζε» για αυτούς τον είπανε. Αυτούς, και πρόβατα να τους δώσεις να φυλάξουν, εκείνα θα τρελαθούν και θα φύγουν (ποζοτσαλία)…

-Φτάνει θείο φτάνει, μας έβγαλες τελείως άχρηστους (μας ρεζίλεψες)… Σηκωθείτε! Πού θα βάλουμε τις χύτρες (χαλκά);

Έσκαψαν λίγο, έκαναν έναν κύκλο με πολύ μεγάλες πέτρες, εκεί θα ανάψουν φωτιά και πάνω στην εστία θα βάλουν τα φαγητά. Έχουν πέντε χύτρες θηρία! Εκεί μαγειρεύουν κρέας, πατάτες, πλιγούρι, πιλάφι και γαλατόσουπα. Από όλα τα γύρω χωριά, αλλά και τα πιο μακρινά, έρχεται κόσμος. Σε όλους θα προσφέρουν φαγητό. Αυτό γινόταν στην πατρίδα.

Και εδώ, από όταν έχτισαν αυτήν την εκκλησία οι ξεριζωμένοι, αυτό κάνουν. Μια δυο μέρες πριν, όλες οι γυναίκες ζύμωσαν και φούρνισαν (εζούμωσαν κι επίριψαν). Άλλες καλαμποκίσιο (τσουπαδένεν) ψωμί, όπως έφτιαχναν στην πατρίδα, και άλλες έφτιαξαν ψωμί με καθαρό αλεύρι (από σιτάρι). Η παπαδιά έκανε τα πρόσφορα. Αξημέρωτα πριν χτυπήσει η καμπάνα άναψαν φωτιά και έστησαν πάνω τα φαγητά. Όταν σχόλασε (επέλυσεν) η εκκλησία όλα ήταν έτοιμα. Ο κόσμος πήρε αντίδωρο (ύψωμον) και βγήκε.

Περίμεναν να βγει ο παππάς να ευλογήσει το φαγητό και άρχισαν…Εκεί λύρες και νταούλια, εκεί το αγγείο και η φλογέρα (σειλιαύρ’/χειλίαυλος). Χοροί και τραγούδια μέχρι να νυχτώσει. Και μετά πάλι με τις λύρες και τα τραγούδια ξεκίνησαν για την επιστροφή.

Ο Νικόλας και ο Γιώρτς (Γιώργος) έβαλαν ανάμεσά τους τον Στάθιο τον λυράρη και τον Μίτο από τη Λιβερά. Μαζί τους προχωρούν και άλλοι, και τραγουδούν όλοι μαζί τα τραγούδια της πατρίδας:

«Η Παναγία λειτουργεί κι ηγούμενος κοιμάται,
[κοιτάξτε με καλά μάτια της αγαπημένης μου,
γιατί θα φύγω και θα με πεθυμήσετε]»,

«Στο ποτάμι της Παναγίας έχασα το μαχαιράκι μου
(κλειδίτσα/είδος σουγιά που κλείδωνε)
[μάνα κοίτα να ψάξεις για μένα μια νυφούλα να μου ταιριάζει]».

Σουμελά Παναγία και άγιε Γεώργιε με τα σκαλιά σας…Έφτασαν στο χωριό. «Παιδιά να σας βοηθάει η Παναγία» είπε ο Στάθης,. Και τα παιδιά απάντησαν «Όλον τον κόσμο θείο, κι εμάς να μη μας ξεχνά! Άμποτε και του Χρόνου!»…

 Αλεξία Ιωαννίδου