Στις αρχές του 20ού αιώνα, για μια Ελληνίδα που ζούσε στην πατρίδα η Αμερική ήταν ένας τόπος μακρινός και σχεδόν μυθικός. Για τον Έλληνα μετανάστη που είχε εγκατασταθεί εκεί όμως, ήταν η νέα του ζωή.
Ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους δημιουργήθηκε ένας ιδιαίτερος δρόμος επικοινωνίας: η αλληλογραφία, οι φωτογραφίες και η μεσολάβηση συγγενών ή γνωστών.
Έτσι γεννήθηκε και η ιστορία των λεγόμενων «picture brides», δηλαδή των γυναικών που ταξίδευαν στην Αμερική προκειμένου να συναντήσουν για πρώτη φορά από κοντά τον άνδρα που επρόκειτο να γίνει σύζυγός τους. Σε αρκετές περιπτώσεις οι δύο μελλοντικοί σύζυγοι είχαν γνωριστεί μόνο μέσα από μια φωτογραφία και μερικά γράμματα.
Η εικόνα πέντε νεαρών Ελληνίδων πάνω στο κατάστρωμα ενός πλοίου, οι οποίες ταξίδευαν από την Ελλάδα στην Αμερική το 1921 ως «picture brides», αποτυπώνει με συγκλονιστικό τρόπο αυτή την πραγματικότητα. Ήταν γυναίκες που άφηναν πίσω την πατρίδα, την οικογένεια και όσα γνώριζαν για να ξεκινήσουν μια καινούργια ζωή δίπλα σε έναν άνδρα που, μέχρι εκείνη τη στιγμή, ήταν πρακτικά άγνωστος.
Ο γάμος ξεκινούσε με ένα γράμμα
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι γάμοι που προέκυπταν μέσα από αλληλογραφία δεν ήταν τόσο ασυνήθιστοι όσο μπορεί να φαίνονται σήμερα. Για να γνωριστούν δύο άγνωστοι άνθρωποι χρειαζόταν συνήθως ένας μεσάζοντας. Αυτός μπορούσε να είναι ένας συγγενής, ένας κοινός γνωστός ή ακόμη και μια αγγελία σε εφημερίδα.
Όταν ένας άνδρας και μια γυναίκα έρχονταν σε επαφή, άρχιζε η αλληλογραφία. Σε κάποιες περιπτώσεις η περίοδος αυτή ήταν πολύ σύντομη.
Μπορεί να περιοριζόταν σε λίγα γράμματα και σε μια φωτογραφία, αρκετή ώστε ο ένας να μπορέσει να αναγνωρίσει τον άλλον όταν θα έφτανε η ώρα της συνάντησης στον σιδηροδρομικό σταθμό ή στο λιμάνι.
Σε άλλες περιπτώσεις όμως, η γνωριμία κρατούσε μήνες. Τα γράμματα αποτελούσαν τον μοναδικό τρόπο επικοινωνίας και μέσα από αυτά οι δύο άνθρωποι προσπαθούσαν να σχηματίσουν μια εικόνα ο ένας για τον άλλον.
Συνήθως ο άνδρας ήταν εκείνος που έκανε την πρόταση γάμου. Εφόσον η γυναίκα αποδεχόταν, εκείνος έστελνε συχνά τα χρήματα για το ταξίδι της.
Κατά κανόνα ταξίδευε η μέλλουσα νύφη. Υπήρχαν όμως και εξαιρέσεις: ένας άνδρας μπορούσε να ταξιδέψει για να συναντήσει τη μέλλουσα σύζυγό του και να την συνοδεύσει στη νέα τους κοινή πατρίδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, ο γαμπρός μετακόμιζε στον τόπο όπου ζούσε η γυναίκα.
Η πρώτη συνάντηση ήταν –θεωρητικά τουλάχιστον– η στιγμή κατά την οποία και οι δύο μπορούσαν να αλλάξουν γνώμη και να ακυρώσουν το γάμο.
Οι Ελληνίδες και η παράδοση της «picture bride»
Η πρακτική αυτή απέκτησε ιδιαίτερη σημασία για τις μεταναστευτικές κοινότητες, καθώς οι άνδρες που είχαν φύγει για την Αμερική αναζητούσαν συχνά συζύγους από την ίδια πατρίδα και το ίδιο πολιτισμικό περιβάλλον.
Για τους Έλληνες μετανάστες, η απόσταση από την Ελλάδα έκανε τη διαδικασία ακόμη πιο περίπλοκη.
Οι οικογένειες και οι συγγενείς στην πατρίδα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως σύνδεσμος ανάμεσα στον άνδρα που βρισκόταν στην Αμερική και στη νεαρή γυναίκα που παρέμενε στην Ελλάδα.
Η διαδικασία θύμιζε σε αρκετά σημεία το παραδοσιακό συνοικέσιο και τους κανονισμένους γάμους, μια πρακτική που εξακολουθούσε εκείνη την εποχή να είναι διαδεδομένη σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Ιαπωνία.
Όπως εξηγούσε δημοσίευμα της εποχής, σύμφωνα με την περιγραφή εκπροσώπου της Travelers’ Aid Society, στην ελληνική παράδοση ο γάμος μπορούσε να ξεκινά με την πρωτοβουλία των οικογενειών. Ένας νεαρός άνδρας ενημέρωνε τους γονείς του ότι επιθυμούσε να παντρευτεί και εκείνοι αναλάμβαναν να αναζητήσουν μια κατάλληλη νύφη.
Όταν ο υποψήφιος γαμπρός βρισκόταν ήδη σε μια μακρινή χώρα, μπορούσε να του σταλεί η φωτογραφία και η περιγραφή μιας νεαρής γυναίκας. Εκείνος ξεκινούσε στη συνέχεια αλληλογραφία μαζί της και, εφόσον συμφωνούσε με την επιλογή της οικογένειάς του, έστελνε τα χρήματα που απαιτούνταν για το ταξίδι της στην Αμερική.
Έτσι, μια Ελληνίδα μπορούσε να ξεκινήσει από το χωριό ή την πόλη της, να ταξιδέψει μέχρι ένα μεγάλο λιμάνι, να επιβιβαστεί σε πλοίο και, ύστερα από ένα δύσκολο ταξίδι στον Ατλαντικό, να φτάσει σε μια χώρα που δεν είχε γνωρίσει ποτέ.
Εκεί την περίμενε ο άνδρας που θα γινόταν σύζυγός της. Η πρώτη τους συνάντηση μπορεί να γινόταν στο λιμάνι ή στον σιδηροδρομικό σταθμό. Η φωτογραφία που είχε προηγουμένως σταλεί αποτελούσε το μέσο αναγνώρισης. Ο ένας έπρεπε να αναγνωρίσει τον άλλον ανάμεσα σε δεκάδες ή εκατοντάδες ανθρώπους.
Για πολλές από αυτές τις γυναίκες, αυτή ήταν η πρώτη φορά που έβλεπαν από κοντά τον άνθρωπο με τον οποίο είχαν αποφασίσει να μοιραστούν τη ζωή τους.
Οι συγγενείς έβρισκαν τη νύφη
Η προσωπική αγγελία δεν ήταν ο μόνος τρόπος για να βρεθεί ένας σύζυγος. Πολύ συχνά το ρόλο του μεσάζοντα αναλάμβαναν συγγενείς και γνωστοί. Ακόμα πιο συχνά συνέβαινε οι γυναίκες της οικογένειας του γαμπρού να αναλαμβάνουν την εύρεση μιας κατάλληλης νύφης για εκείνον. Μια αδελφή, μια θεία ή μια άλλη συγγενής μπορούσε να γνωρίζει μια νεαρή γυναίκα στην πατρίδα, να ρωτήσει για το χαρακτήρα και την οικογένειά της και στη συνέχεια να προτείνει τη συγκεκριμένη κοπέλα στον άνδρα που ζούσε στην Αμερική.
Αν εκείνος συμφωνούσε, ακολουθούσαν η ανταλλαγή φωτογραφιών και τα γράμματα.
Σε αυτή την περίπτωση, η «picture bride» δεν ήταν απαραίτητα μια γυναίκα που γνώρισε τον μελλοντικό σύζυγό της μέσω μιας αγγελίας. Ήταν συχνά μια κοπέλα που είχε επιλεγεί από ανθρώπους του οικογενειακού ή κοινωνικού της περιβάλλοντος και στη συνέχεια είχε επικοινωνήσει με τον υποψήφιο γαμπρό μέσω αλληλογραφίας.
Για τους Έλληνες της Αμερικής, αυτή η διαδικασία μπορούσε να διατηρεί ζωντανή τη σύνδεση με την πατρίδα. Ο γάμος δεν αφορούσε μόνο δύο ανθρώπους. Συνέδεε οικογένειες, κοινότητες και σε πολλές περιπτώσεις δύο διαφορετικές ηπείρους.
Οι εφημερίδες ως «γραφεία συνοικεσίων»
Ένας ακόμη δρόμος για την αναζήτηση συζύγου ήταν οι προσωπικές αγγελίες στις εφημερίδες. Άνδρες και γυναίκες δημοσίευαν μικρές αγγελίες αναζητώντας έναν σύντροφο για γάμο. Ορισμένες ήταν λιτές, αναφέροντας μόνο την ηλικία και την επιθυμία του ενδιαφερόμενου να γνωρίσει έναν κατάλληλο άνθρωπο. Άλλες έδιναν περισσότερες πληροφορίες για την εμφάνιση, την εργασία ή την οικονομική κατάσταση του υποψήφιου συζύγου.
Για τους μετανάστες, ιδιαίτερη σημασία είχαν οι εφημερίδες στις γλώσσες των κοινοτήτων τους. Αυτές μπορούσαν να κυκλοφορούν σε ολόκληρες τις Ηνωμένες Πολιτείες και να συνδέουν ανθρώπους που ζούσαν σε διαφορετικές πολιτείες, αλλά είχαν κοινή καταγωγή.
Οι εφημερίδες των μεταναστευτικών κοινοτήτων λειτουργούσαν, με έναν τρόπο, ως γέφυρες ανάμεσα στους ανθρώπους της διασποράς.
Για έναν Έλληνα μετανάστη που ζούσε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα, η αλληλογραφία με μια γυναίκα από την πατρίδα μπορούσε να αποτελέσει τον πρώτο κρίκο μιας σχέσης που θα κατέληγε στο γάμο.
Παράλληλα, υπήρχαν ειδικά έντυπα που είχαν ως στόχο να φέρουν κοντά άνδρες και γυναίκες που αναζητούσαν σύζυγο. Αυτά δημοσίευαν μεγάλο αριθμό προσωπικών αγγελιών, συχνά στην πρώτη σελίδα τους, δίνοντας στους αναγνώστες τη δυνατότητα να αναζητήσουν σύντροφο ακόμη και σε μεγάλη απόσταση.
Η σκοτεινή πλευρά
Η ιστορία των «picture brides» είχε φυσικά και τη σκοτεινή της πλευρά – δεν ήταν όλοι οι γάμοι επιτυχημένοι.
Υπήρχαν περιπτώσεις εξαπάτησης, όπου είτε ο άνδρας είτε η γυναίκα παρουσίαζε μια διαφορετική εικόνα από την πραγματικότητα. Σε άλλες περιπτώσεις, η γυναίκα έφτανε στην Αμερική και διαπίστωνε ότι η πραγματικότητα δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες που είχαν δημιουργήσει οι φωτογραφίες και τα γράμματα.
Υπήρχαν ακόμη και περιπτώσεις όπου ο ένας από τους δύο δεν εμφανιζόταν ποτέ στη συνάντηση. Κάποιοι άνδρες έστελναν χρήματα για το ταξίδι της μέλλουσας νύφης, η οποία τελικά δεν ταξίδευε.
Αντίστοιχα, υπήρχαν γυναίκες που έφταναν στην Αμερική και εγκαταλείπονταν από τους συζύγους τους.
Το 1922 μάλιστα, το Ταχυδρομείο των Ηνωμένων Πολιτειών δεχόταν επιστολές από απογοητευμένες γυναίκες που ζητούσαν βοήθεια για να εντοπίσουν συζύγους οι οποίοι τις είχαν εγκαταλείψει. Θεωρούσαν ότι αφού η γνωριμία και η οικονομική διευθέτηση του ταξιδιού είχαν γίνει μέσω αλληλογραφίας και ταχυδρομικών εντολών, το ίδιο το Ταχυδρομείο θα μπορούσε να παρέμβει.
Η απάντηση ήταν, φυσικά, ότι η ταχυδρομική υπηρεσία μπορούσε να διαχειρίζεται γράμματα και χρήματα, όχι όμως… συζύγους.
Πάντως, οι γάμοι δι’ αλληλογραφίας δεν αποτελούσαν ένα ενιαίο και ομοιόμορφο φαινόμενο. Κάθε περίπτωση ήταν διαφορετική. Άλλοι γάμοι διαλύθηκαν γρήγορα, άλλοι δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ και άλλοι εξελίχθηκαν σε μακροχρόνιες οικογενειακές σχέσεις.
Από το συνοικέσιο στον έρωτα
Σήμερα, η ιδέα ενός γάμου ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που έχουν γνωριστεί μόνο μέσω φωτογραφιών και επιστολών μοιάζει ξένη. Στις κοινωνίες του 19ου αιώνα όμως, ο γάμος δεν είχε πάντοτε ως βασικό σκοπό τον έρωτα.
Για αιώνες αποτελούσε έναν θεσμό που εξυπηρετούσε κοινωνικές, οικονομικές και οικογενειακές ανάγκες. Ένωνε περιουσίες, οικογένειες και κοινωνικές ομάδες και δημιουργούσε δεσμούς που ξεπερνούσαν τα δύο άτομα που παντρεύονταν.
Η αντίληψη του γάμου που βασίζεται πρωτίστως στον έρωτα και στην προσωπική επιλογή του ζευγαριού επικράτησε σταδιακά στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη δυτική Ευρώπη από τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα.
Οι γάμοι δι’ αλληλογραφίας μπορεί, επομένως, να θεωρηθούν από μια άποψη ως ένας ενδιάμεσος σταθμός ανάμεσα στον παραδοσιακό συνοικέσιο και στον σύγχρονο γάμο από έρωτα. Έδιναν στους άνδρες και στις γυναίκες έναν βαθμό προσωπικής επιλογής, χωρίς να απαιτούν απαραίτητα να είναι ερωτευμένοι τη στιγμή που θα ανέβαιναν τα σκαλιά της εκκλησίας.
Κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους μπορεί να αγάπησαν ο ένας τον άλλον με τα χρόνια. Άλλοι μπορεί να αντιμετώπισαν τον γάμο περισσότερο ως μια συμφωνία ζωής, οικογένειας και ασφάλειας.
Όμως, για τις Ελληνίδες που ταξίδεψαν στην Αμερική καθώς και στην Αυστραλία στις αρχές του 20ού αιώνα η ιστορία είχε μια επιπλέον διάσταση. Ήταν μια μεγάλη μετακίνηση από την πατρίδα προς έναν άγνωστο κόσμο. Η φωτογραφία ενός άνδρα, λίγα γράμματα και η εμπιστοσύνη στις επιλογές της οικογένειας ή των συγγενών μπορούσαν να αποτελέσουν το εισιτήριο για μια καινούργια ζωή.
Και εκεί, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η πρώτη πραγματική συνάντηση περίμενε τη γυναίκα που είχε διασχίσει τη θάλασσα για έναν άνθρωπο που μέχρι τότε γνώριζε μόνο μέσα από μια εικόνα.
