Ο Γεώργιος Δομνηνός ήταν λόγιος του 19ου αιώνα, φιλόλογος, πρόεδρος του Εκπαιδευτικού συλλόγου «Ξενοφών» της Τραπεζούντας που είχε ιδρυθεί από αποφοίτους του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας το 1890, με σκοπό την ανάπτυξη των ελληνικών γραμμάτων στον Πόντο και την χρηματοδότηση των ελληνικών σχολείων της περιοχής.
Ολοκλήρωσε το έργο του Γεωγραφία του Πόντου μετά παραρτήματος πινάκων τον Ιούνιο του 1895 στην Τραπεζούντα, όπου και εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο, την άνοιξη1 του 1896 στο ιστορικό τυπογραφείο Σεράση. Επανεκδόθηκε σχετικά πρόσφατα από τις εκδόσεις Ινφογνώμων. Όπως γράφει ο ίδιος ο συγγραφέας στην εισαγωγή του έργο του: «Παρατηρήσαντες μετ’ ενδιαφέροντος, ότι οι κάτοικοι του Πόντου και εν τη τελευταία ταύτη δεκαετηρίδι του πλήρους γνώσεων ΙΘ’ αιώνος στερούνται των απαιτουμένων γνώσεων περί της ιδίας αυτών χώρας, θεωρούντες δε τούτο επιβλαβέστατον και εις τα ιδιωτικά συμφέροντα εκάστου, και δια τούτο σκεπτόμενοι, ότι σπουδαίαν έλλειψιν θέλομεν αναπληρώση και μεγάλην ωφέλειαν θέλομεν παράσχη εις τον τόπον, συγγράψαντες εκδίδομεν την παρούσαν τοπογραφίαν του Πόντου μετά χάρτου γεωγραφικού λεπτομερούς».
Ο Δομνηνός έγραψε ένα έργο που αφορά στη γεωγραφία του Πόντου και συμπεριέλαβε ιστορικά και στατιστικά στοιχεία για τις πόλεις, τα χωριά και τους ίδιους τους κατοίκους του Πόντου, το οποίο απευθυνόταν όχι μόνο στους μαθητές των ελληνικών σχολείων αλλά και «εις άλλον πάντα του Πόντου κάτοικον».
Προχώρησε στην έκδοσή του γιατί θεώρησε ότι η αγνόηση σημαντικών πληροφοριών που αφορούν στον Πόντο έβλαπτε όχι μόνο το εθνικό αλλά και το ιδιωτικό συμφέρον κάθε Έλληνα κατοίκου της περιοχής.
Το μνημειώδες έργο του Δομνηνού αρχίζει με την περιγραφή ποιας άλλης; Της θαλασσινής αρχόντισσας Τραπεζούντας! Και διευκρινίζουμε το «της θαλασσινής» γιατί ο Πόντος είχε πολλές «αρχόντισσες» πόλεις! Στην ανατύπωση του έργου από τις εκδόσεις του Ινφογνώμονα όπως προαναφέραμε, μπορεί κάποιος να ανατρέξει και να πληροφορηθεί αναλυτικά για την «πατριδογνωσία» του Πόντου σε ολόκληρη την επικράτειά του.
Ο νομός Τραπεζούντας λοιπόν όπως μας πληροφορεί ο Γ. Δομνηνός κείται στο ΒΑ μέρος της Μικρασίας μεταξύ των μοιρών 39 25΄- 41 35΄ΒΠ και 32 40΄ – 39 ΑΜ, σχηματίζει δε μια λωρίδα 135 χλμ κατά μήκος από δυτικά προς ανατολικά. Έχει συνολική επιφάνεια 32.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και ο πληθυσμός του νομού υπολογίζεται σε 1.071.477 ανθρώπους σύμφωνα με τις επίσημες δημογραφικές πηγές της εποχής (Σελιναμέ Βιλαετίου 1311-1894 μ.Χ.). Από βόρεια βρέχεται από τον Εύξεινο Πόντο, τη Μαύρη Θάλασσα ή Καραντενίζ, από νότια συνορεύει με τους νομούς Σεβαστείας (ΝΔ) και Θεοδοσιοπόλεως (ΝΑ).
Λίγα ιστορικά στοιχεία για την Τραπεζούντα
Η μεγαλύτερη πόλη του Πόντου, το κέντρο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα, η πρωτεύουσα του Πόντου και της συλλογικής μνήμης των απανταχού Ποντίων είναι η Τραπεζούντα. Κτίστηκε το 756 π.Χ. κατά τον β΄ ελληνικό αποικισμό.
Ήταν αποικία των Σινωπέων (η Σινώπη ήταν η πρώτη αποικία των Μιλησίων στον Πόντο) και οικιστής της λέγεται πως ήταν ο Μιλήσιος Άσκρης.
Οι τέσσερεις Διοικήσεις (Σαντζάκια) του νομού Τραπεζούντας
Ο νομός Τραπεζούντας διαιρούνταν στα παρακάτω Σαντζάκια:
• Διοίκηση – Σαντζάκι Τραπεζούντας
• Διοίκηση – Σαντζάκι Αργυρουπόλεως
• Διοίκηση – Σαντζάκι Αμισού
• Διοίκηση – Σαντζάκι Λαζιστάν.
Κάθε διοίκηση από τις παραπάνω υποδιαιρούνταν σε υποδιοικήσεις τους λεγόμενους «καζάδες», σε Επαρχίες (μουτουρλούκια) και σε κοινότητες ή ενορίες (καριέ). Η Τραπεζούντα είχε 4 Επαρχίες, 32 κοινότητες και 215 χωριά.
Τα βουνά του νομού Τραπεζούντας
Η Ποντική γη δεν υστερούσε σε βουνά, τουναντίον. Έτσι κατά το μήκος της διατρέχονταν από τη συνέχεια των Βιθυνικών και των Παφλαγονικών ορεινών σχηματισμών «ταύτα εις μεν τα δυτικά του νομού είναι ταπεινότερα, κατά δε τα μέσα και ανατολικά υψούμενα σχηματίζουσι τα Ποντικά όρη και τον Παρυάδρην (3.300 μ.). Τα υψηλότερα από τα Ποντικά όρη είναι το Ερμέζ δαγ (2.353μ.) και το Καγκέλ δαγ (2.150 μ.).
Η οροσειρά του Παρυάδρη έχει το όρος Τζεγκέλ δαγ (3.000 μ.), το Σοϊνλή δαγ (3.200 μ.), το Τζεμήλ δαγ (3.200 μ.) και το Δεβέ μποϊνού (3.500 μ.). Εκεί που συναντούνται τα Ποντικά όρη με τον Παρυάδρη σχηματίζεται το ξακουστό από το ποντιακό δίστιχο2 Καρά Καπάν (2.400 μ.) και η χιονοσκεπής Ζύγανα (2.738 μ.).
Τα ποτάμια του νομού Τραπεζούντας
Οι ποταμοί του νομού Τραπεζούντας όπως μας πληροφορεί ο Γ. Δομνηνός είναι μικροί, πηγάζουν από τα όρη που βρίσκονται στο νότο της και εκβάλλουν στον Εύξεινο Πόντο. Μόνο δύο είναι οι μεγάλοι ποταμοί που πηγάζουν από τα ενδότερα της Μικρά Ασίας και φτάνουν στην θάλασσα. Αυτοί είναι:
α) Ο Άλυς ποταμός (Κιζίλ Ιρμάκ), ο μεγαλύτερος ποταμός της Μικράς Ασίας με μήκος 960 χλμ, ο οποίος πηγάζει από τα βουνά της Σεβάστειας (Αντίταυρος και Αργαίος) και κατερχόμενος προς τον Εύξεινο Πόντο σχηματίζει μικρό δέλτα. Ο Άλυς ποταμός είναι στο μεγαλύτερο μέρος του πλευστός (12 ώρες από την θάλασσα) και λέγεται πως ονομάστηκε έτσι λόγω της περιεκτικότητάς του σε ορυκτό άλας, γεγονός που δίνει στα νερά του μια αλμυρή γεύση.
β) Ο Ίρις ποταμός (Γεσήλ Ιρμάκ) ο οποίος σχηματίζεται στον νομό Σεβαστείας από δύο ποταμούς και ενώνεται με έναν τρίτο, τον επονομαζόμενο Λύκον (Κελκίτ τζάι). Είναι και αυτός πλευστός σε πολύ μεγάλο μέρος του (8 ώρες από την θάλασσα) και χύνεται στην αγκαλιά του Ευξείνου Πόντου.
Άλλοι ποταμοί μικρότεροι σε έκταση που διασχίζουν την τραπεζούντια γη, είναι ο Λύκαστος (Μερδ Ιρμάκ), ο Θερμώδων (Τέρμε) που σχετίζεται με τον μύθο των Αμαζόνων, ο Βήρις, ο Θύαρις, ο Φυγαμός, ο Σιδηνός, ο Μελάνθιος (Μελέτ), λόγω του σκούρου χρώματος των νερών του, ο Φαρματίνος (Παζάρ σου), ο Πατλαμάς, ο Χαρσιώτης γνωστός και ως Κάνις (προσωνύμιο του Γεωργίου Κανδηλάπτη-Κάνεως που καταγόταν από την περιοχή της Αργυρούπολης την οποία και διέτρεχε ο ποταμός), ο Πυξίτης (Τεερμέν τερέ) γνωστός και ως «τη Παναΐας το ποτάμ» γιατί περνάει κάτω από την Παναγία Σουμελά, ο Ύσσος (Καρά τερέ), ο Όφις, ο Καλός ποταμός (Παλτατζή τερέ), ο Αδιηνός (Ατιάκος), ο Ζαγάτης (Φουρτούνα), ο Πρύτανις (Ορτούγορα), ο Άρχαβις και ο Άψαρος κοντά στα σύνορα με την Ρωσία.
Ουκ ολίγα ποτάμια διέθετε η πατρίδα των προγόνων μας! Ίσως έτσι εξηγείται η «εμμονή» των παππούδων και των γιαγιάδων μας να εγκαθίστανται σε τόπους δίπλα σε ποτάμι, όταν ξεριζωμένοι ξεκίνησαν από την αρχή τις ζωές τους στην Ελλάδα.
Λίμνες του νομού Τραπεζούντας
Στην περιοχή της Τραπεζούντας όπως σημειώνει ο Δομνηνός δεν υπάρχουν λίμνες άξιες λόγου, εκτός από μια που σχηματίζεται στις εκβολές του Άλυος ποταμού.
Τα ακρωτήρια της Τραπεζούντας
Από Δυτικά προς Ανατολικά υπάρχουν τα εξής ακρωτήρια:
Α) Αγκώ, παρά του ποταμού Ίριδος
Β) Τζαλτή Πουρούν στις εκβολές του Θερμώδοντος
Γ) Ιασόνιον στις εκβολές του Σιδηνού ποταμού
Δ) Βωόνος (Βώνα) πλησίον του Ιασονίου ποταμού
Ε) Κόραλα (Κιόρελε) πλησίον του Χαρσιώτη
Στ) Ιερόν (Γέρος) μεταξύ των Κοράλων και του Πυξίτη ποταμού.
Η ανθρωπογεωγραφία του νομού Τραπεζούντας
Σύμφωνα με τις επίσημες οθωμανικές πηγές (Σαλιναμέ του 1894) που επικαλείται ο Γ. Δομνηνός ο πληθυσμός του νομού Τραπεζούντας είναι όπως προείπαμε 1.071.477 άνθρωποι, με κυρίαρχη ομάδα αυτή των μωαμεθανών που μετρούσαν 869.727 άτομα.
Οι χριστιανοί ορθόδοξοι ήταν μόνο 157.215 να μην ξεχνάμε όμως πως μέσα στις σχεδόν 900.000 των μωαμεθανών υπήρχαν αρκετές χιλιάδες εξισλαμισμένοι Έλληνες, ενίοτε και κρυπτοχριστιανοί.
Τη δεύτερη μεγαλύτερη πληθυσμιακή κοινότητα (των Ελλήνων) ακολουθούσε η κοινότητα των Αρμενίων Γρηγοριανών 42.349 άτομα, των Καθολικών 1.304 άτομα ενώ υπήρχε και μια μικρή ομάδα Προτεσταντών (Διαμαρτυρομένων) που αριθμούσε 882 άτομα.
