Οι Έλληνες θα μπορούσαν να αντλήσουν ουσιαστική γνώση για την πραγματική τους ιστορία, συμπεριλαμβανομένης και της Γενοκτονίας των Ποντίων, εάν επανασυνδεθούν με το έργο και την προσωπικότητα του Τζορτζ Χόρτον.
Ο Χόρτον υπηρέτησε επί δεκαετίες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως διπλωμάτης των ΗΠΑ. Κατείχε τη θέση του Γενικού Προξένου στη Σμύρνη όταν η πόλη λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε από τους Τούρκους εθνικιστές του Μουσταφά Κεμάλ το 1922.
Ο ίδιος διέσωσε πρόσφυγες και κατέγραψε τη Μικρασιατική Καταστροφή στο έργο του The Blight of Asia (Η μάστιγα της Ασίας, 1926). Η μαρτυρία του ως αυτόπτη μάρτυρα συνέβαλε καθοριστικά στην απόρριψη των Συνθηκών της Λοζάνης με την Τουρκία από τη Γερουσία των Ηνωμένων Πολιτειών. Έκτοτε ωστόσο, ο Χόρτον κατηγορήθηκε αδίκως ως μεροληπτικός και προκατειλημμένος παρατηρητής.
Εντούτοις, η πρόσφατη αμερικανική, αρμενική, γερμανική, ελληνική, ισραηλινή και τουρκική έρευνα έχει πλήρως αποκαταστήσει την αξιοπιστία του. Οι εν λόγω πηγές αξιοποιούνται στη βιογραφία μας για τον Χόρτον (Η Καταστροφή της Σμύρνης μέσα από την οδύσσεια του Αμερικανού προξένου), σε συνδυασμό με τα έως πρόσφατα μη διαθέσιμα πρωτογενή τεκμήρια από τα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και τα προσωπικά του αρχεία.
Όπως επισημαίνεται στη βιογραφία, το υλικό αυτό διατίθεται μέσω της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Georgetown, ταξινομημένο κατά ημερομηνία και θεματική, καθώς και με βάση τους αριθμούς μικροφίλμ και κυλίνδρων των Εθνικών Αρχείων, προκειμένου να καθίσταται ευχερέστερη η πρόσβαση των αναγνωστών. (Για εκτενή ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι πηγές αυτές επιβεβαιώνουν την αξιοπιστία του Χόρτον, βλ. το άρθρο «George Horton’s Truth on Genocide and Smyrna and Whyit Matters», στο American Journal of Contemporary Hellenic Issues).
Συνοπτικά, το νέο αυτό υλικό αποδεικνύει με τρόπο σαφή ότι ο Χόρτον δεν υπήρξε ποτέ ένας προκατειλημμένος παρατηρητής, καθώς προσέφερε τη βοήθεια του ανεξαρτήτως φυλής, θρησκείας ή εθνικής καταγωγής. Παράλληλα, το εν λόγω υλικό τεκμηριώνει την ακρίβεια των αναφορών του και τη συμβολή τους στη διόρθωση εσφαλμένων αφηγήσεων για τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Επιπλέον, καταδεικνύει ότι ο Χόρτον αντιλαμβανόταν πλήρως τη σημασία και τις επιπτώσεις των γεγονότων τα οποία παραμένουν επίκαιρα μέχρι σήμερα.
Ο Χόρτον ως ανθρωπιστής
Ο Χόρτον ανέλαβε επανειλημμένα πρωτοβουλίες ανθρωπιστικής βοήθειας καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του, υποστηρίζοντας χριστιανούς, εβραίους και μουσουλμάνους.
Τα πρώτα του προγράμματα βοήθειας αφορούσαν μουσουλμάνους πρόσφυγες των Βαλκανικών Πολέμων. Κατά την περίοδο της ελληνικής διοίκησης της Σμύρνης, έκανε τόσο συχνά παρεμβάσεις υπέρ Τούρκων αιτούντων ώστε στην Αθήνα θεωρούνταν «φιλότουρκος». Παρείχε επίσης στήριξη σε διωκόμενους εβραίους στη Σμύρνη, καθώς και σε άστεγους εβραίους στη Θεσσαλονίκη μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1917. Παράλληλα, εξασφάλισε μεγάλης κλίμακας αμερικανική βοήθεια προς την Ελλάδα – έτσι, έσωσε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές.
Ο Αναστάσιος Αδοσίδης, γενικός διοικητής Μακεδονίας, σημείωσε ότι «ένας πραγματικός στρατός φιλάνθρωπων ήλθε από το εξωτερικό με πρωτοβουλία του Τζορτζ Χόρτον», και ότι αυτοί «αψήφησαν την κόπωση, το κλίμα και τις επιδημίες για να μεταβούν σε κατεστραμμένους οικισμούς, χωριά και πόλεις, προκειμένου να θρέψουν, να ενδύσουν, να παρηγορήσουν πλήθη ασθενών, πεινασμένων και δυστυχισμένων» Ελλήνων.
Οι ανθρωπιστές αυτοί και τα προγράμματα συνέχισαν να λειτουργούν και κατά τα έτη 1922-1923, σώζοντας πολυάριθμους πρόσφυγες.
Ο Χόρτον ως ανταποκριτής
Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει επίσης ότι ο Χόρτον κατέγραφε τα γεγονότα με ειλικρίνεια και ακρίβεια.
Όταν άτομο που είχε απολυθεί λόγω μέθης προέβη σε εκδικητικές καταγγελίες περί φιλελληνικής μεροληψίας, επικαλούμενο το γάμο του Χόρτον με Ελληνίδα, το υπουργείο Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών διερεύνησε σοβαρά την υπόθεση. Η έρευνα έφθασε έως τον υπουργό Εξωτερικών και κατέληξε στην πλήρη απαλλαγή του Χόρτον.
Το υπουργείο μάλιστα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι αναφορές του αποτελούσαν πρότυπο αντικειμενικότητας, προς μίμηση για άλλους διπλωμάτες.
Έναν αιώνα αργότερα, η έρευνα συνεχίζει να επιβεβαιώνει την ακρίβεια αυτών των αναφορών.
Το έργο The Armenian Genocide: Evidence from the German Foreign Office Archives, 1915-1916 επιβεβαιώνει την αποτύπωσή του για τη Γενοκτονία των Αρμενίων και τεκμηριώνει την επιρροή του στη Σμύρνη. Το δε έργο The Thirty-Year Genocide: Turkey’s Destruction of Its Christian Minorities, 1894-1924 επαληθεύει τις παρατηρήσεις του σχετικά με τις τουρκικές θηριωδίες και την παραπληροφόρηση.
Και οι δύο αυτές πηγές πιστοποιούν ότι ο Χόρτον ορθώς υποστήριζε ότι οι Οθωμανοί χριστιανοί δεν ήταν ένοχοι για στάση και ότι δεν διέθεταν τα μέσα για εξέγερση κατά της τουρκικής εξουσίας.
Επιπλέον, με τις μελέτες τους η Ελευθερία Δαλεζίου και η Βικτώρια Σολομωνίδου επικυρώνουν την αφήγησή του για τα γεγονότα της ελληνικής απόβασης στη Σμύρνη το 1919, καθώς και τον ισχυρισμό του ότι οι Σύμμαχοι του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου πρόδωσαν την Ελλάδα.
Άλλοι μελετητές, μεταξύ των οποίων και Τούρκοι συγγραφείς –όπως ο Τανέρ Ακτσάμ, η Φατμά Μουγκέ Γκιοτσέκ, η Μπιράι Κολούογλου-Κιρλί και ο Ουμίτ Κουρτ–, επιβεβαιώνουν την περιγραφή του για τις σφαγές και τον εμπρησμό της Σμύρνης από τουρκικές δυνάμεις.
Παράλληλα, το έργο America’s Black Sea Fleet και η βιογραφία του Χόρτον αξιοποιούν νέα πρωτογενή τεκμήρια προκειμένου να αναδείξουν τη μακροχρόνια αντιπαράθεσή του με τον ανώτερό του στην Κωνσταντινούπολη, τον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ, ο οποίος απέδιδε ψευδώς τη βία στις ελληνικές δυνάμεις και παραποιούσε τα γεγονότα των τουρκικών σφαγών, φθάνοντας έως την άρνηση της Γενοκτονίας των Ποντίων.
Βέβαια, οι ίδιοι οι αξιωματικοί του Μπρίστολ τον ενημέρωναν για τα τεκταινόμενα στον Πόντο. Στις 10 Ιουλίου 1921, ο κυβερνήτης του USS «Brooks» ανέφερε ότι οι τουρκικές «υπερβολές» ήταν «άγριες, πέρα από κάθε περιγραφή», προσθέτοντας:
«Σύμφωνα με διασωθέντες πρόσφυγες, πληροφορούμαι ότι χωριά από τα οποία οι άνδρες έχουν εκτοπιστεί περικυκλώθηκαν, δέχθηκαν πυρά από στρατεύματα και πυρπολήθηκαν, ενώ γυναίκες και παιδιά που επιχειρούσαν να διαφύγουν εξαναγκάζονταν [από τους Τούρκους] να επιστρέψουν στις φλόγες. Οι Τούρκοι λένε ειρωνικά στις Ελληνίδες να ζητήσουν βοήθεια από τους Αμερικανούς».
Αντί να καταγράψει αυτή την πραγματικότητα, ο Μπρίστολ επέλεξε να καλύψει τον Κεμάλ. Επιπλέον, επιχείρησε να αποτρέψει τον Χόρτον από τη διάσωση προσφύγων, και παραποίησε τα γεγονότα σχετικά με τη λεηλασία και την πυρπόληση της Σμύρνης. Μαζί με τον διευθυντή της CIA Άλεν Ντάλες συνέβαλαν στην απώλεια της τελευταίας σημαντικής ευκαιρίας διάσωσης εκατομμυρίων ανθρώπων από μαζικές δολοφονίες και εθνοκάθαρση μέσω μιας αμερικανικής παρέμβασης.
Παράλληλα, ανέστειλαν κάθε μορφή δημόσιας και ιδιωτικής αμερικανικής βοήθειας προς τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, μέχρις ότου ο Χόρτον και άλλοι κατόρθωσαν να ανατρέψουν την απόφαση αυτή, σώζοντας τελικά αναρίθμητες ζωές.
Ο Χόρτον ως ιστορικός
Ο Τζορτζ Χόρτον διέθετε επίσης αξιοσημείωτη διορατικότητα – ενέταξε τη Μικρασιατική Καταστροφή στο ορθό ιστορικό πλαίσιο. Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν επρόκειτο για «ελληνική εισβολή» στη Μικρά Ασία, ούτε «ελληνοτουρκικό πόλεμο», ούτε «τουρκικό πόλεμο ανεξαρτησίας», όπως συχνά και εσφαλμένα αναφέρεται στη βιβλιογραφία.
Αντιθέτως, η σύγκρουση συνιστά συνέχεια του Α’ Παγκοσμίου που προκλήθηκε από Τούρκους εθνικιστές, οι οποίοι απέρριψαν τους όρους ειρήνης που είχε αποδεχθεί η κυβέρνησή τους.
Στο πλαίσιο αυτό, ολοένα και περισσότεροι μελετητές τοποθετούν τη λήξη του πολέμου στο 1923 και όχι στο 1918. Καθίσταται πλέον σαφές –όπως ο Χόρτον είχε εξηγήσει, προβλέψει και τελικά θρηνήσει– ότι η διχόνοια και η δολιότητα των Συμμάχων οδήγησαν στη νίκη των εθνικιστών και όχι η «Μεγάλη Ιδέα» ή η ελληνική ύβρις.
Κατά τη διάρκεια της τριακονταετούς παρουσίας του στην περιοχή, ο Χόρτον κατέγραψε πολυάριθμες περιπτώσεις τουρκικής τρομοκρατίας, εθνοκάθαρσης και γενοκτονίας. Αναφέρθηκε στις σφαγές των Ελλήνων της Ιωνίας πριν από τον Α’ Παγκόσμιο και στη φρικτή γενοκτονία των Αρμενίων κατά τη διάρκειά του.
Χαρακτήρισε τη Γενοκτονία των Ποντίων «μία από τις πλέον σκοτεινές και αποτρόπαιες σελίδες ακόμη και της τουρκικής ιστορίας», περιγράφοντάς την ως «συστηματική εξόντωση και ικανοποίηση των πλέον ταπεινών ενστίκτων ανθρώπου ή θηρίου». Θεωρούσε δε ότι όλες αυτές οι περιπτώσεις εντάσσονται σε «ένα συνεκτικό πρόγραμμα εξόντωσης του χριστιανισμού σε όλη την έκταση της παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».
Όπως σημείωσε, το σχέδιο αυτό «υλοποιήθηκε σε εκτεταμένο χρονικό διάστημα, με σταθερό σκοπό, μεθοδικά και με εξονυχιστική λεπτομέρεια – και πραγματοποιήθηκε με ανείπωτες ωμότητες».
Έναν αιώνα αργότερα, το The Thirty-Year Genocide από το Πανεπιστήμιο Harvard καταλήγει σε παρεμφερή συμπεράσματα. Μέσω της αξιοποίησης πρωτογενών πηγών από τα αρχεία όλων των εμπλεκόμενων στον Α’ Παγκόσμιο, οι συγγραφείς καταδεικνύουν την ύπαρξη ενός τριακονταετούς τουρκικού σχεδίου «αποχριστιανοποίησης» της Μικράς Ασίας και τεκμηριώνουν τις «ανείπωτες ωμότητες» που είχε περιγράψει ο Χόρτον.
Επισημαίνουν ότι οι Τούρκοι στιγμάτιζαν, σταύρωναν, λιθοβολούσαν και ακρωτηρίαζαν τα θύματά τους, τα έκαιγαν και τα έθαβαν ζωντανά, ενώ προέβαιναν σε μαζικούς βιασμούς νεαρών κοριτσιών και αγοριών:
«Πολλοί από τους δολοφονημένους χριστιανούς σκοτώθηκαν με μαχαίρια, ξιφολόγχες, τσεκούρια και πέτρες· χιλιάδες κάηκαν ζωντανοί· δεκάδες χιλιάδες γυναίκες και κορίτσια υπέστησαν ομαδικούς βιασμούς και δολοφονήθηκαν· κληρικοί σταυρώθηκαν· και χιλιάδες χριστιανοί αξιωματούχοι βασανίστηκαν –με μάτια βγαλμένα, μύτες και αυτιά κομμένα, πόδια πολτοποιημένα–, πριν εκτελεστούν».
Η σύγχρονη έρευνα αναδεικνύει επίσης τους λόγους για τους οποίους ο Τζορτζ Χόρτον επέμενε ότι δεν θα έπρεπε να συναφθεί καμία συνθήκη με την Τουρκία προτού αυτή επιδείξει μεταμέλεια και προβεί σε αποκατάσταση για τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Η επιβράβευση της Τουρκίας με εδαφικά οφέλη και συνθήκες φιλίας και εμπορίου θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε νέες γενοκτονίες – γεγονός που πράγματι συνέβη.
Ο Χίτλερ και το ναζιστικό καθεστώς θαύμαζαν την Τουρκία για την επιδίωξη ευνοϊκότερων όρων ειρήνης και για την εξόντωση των «εσωτερικών εχθρών» της. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μιμήθηκαν τις τουρκικές γενοκτονικές πρακτικές. Για τους λόγους αυτούς, πιστεύουμε ότι «ο δρόμος προς το Άουσβιτς ξεκίνησε από τη Σμύρνη».
Υπό το φως της δικαίωσης του Χόρτον, η ιστοριογραφία της Μικρασιατικής Καταστροφής χρήζει αναθεώρησης.
Η αναθεώρηση της ιστορίας αποτελεί πάγια πρακτική ήδη από την εποχή κατά την οποία ο Θουκυδίδης επέκρινε τον Ηρόδοτο για την αναπαραγωγή «μύθων» σε βάρος της αλήθειας. Η πρόοδος της γνώσης προϋποθέτει την αμφισβήτηση του κατεστημένου – και το ίδιο ισχύει και για την ιστορική επιστήμη.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι κατά πόσον οι αναθεωρήσεις στηρίζονται σε αξιόπιστα τεκμήρια και πειστική επιχειρηματολογία. Ο Χόρτον είχε εκτιμήσει ορθά τη Μικρασιατική Καταστροφή ήδη από την αρχή, πλην όμως η αφήγησή του αναθεωρήθηκε από λιγότερο ικανούς και λιγότερο έντιμους ιστορικούς. Το φαινόμενο αυτό –οι εσφαλμένες ιστορικές αφηγήσεις– δεν είναι σπάνιο.
Καθήκον των υπεύθυνων ιστορικών είναι η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας όταν νέα στοιχεία και αδιάσειστη τεκμηρίωση καθίστανται διαθέσιμα. Η συγκυρία αυτή έχει πλέον επέλθει, και οι Έλληνες εκπαιδευτικοί οφείλουν να επικαιροποιήσουν τις αφηγήσεις τους για τη μικρασιατική σύγκρουση.
Η ουσιαστική ενασχόληση με τον Τζορτζ Χόρτον και την έρευνα που επιβεβαιώνει την αυθεντικότητα της ιστορικής μαρτυρίας του, αποτελεί το ενδεδειγμένο σημείο εκκίνησης.
* Η καθηγήτρια Ισμήνη Λαμπ είναι τακτική διδάσκουσα και διευθύντρια του Προγράμματος Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν, και έχει τιμηθεί με το Βραβείο Διακεκριμένης Πανεπιστημιακής Προσφοράς. Είναι συν-συγγραφέας βιογραφιών για τον Τζορτζ Χόρτον. Η ελληνόγλωσση έκδοση Η Καταστροφή της Σμύρνης μέσα από την οδύσσεια του Αμερικανού προξένου κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Γκοβόστη. Η αγγλική έκδοση τιτλοφορείται The Gentle American.
Ο δρ Κρίστοφερ Λαμπ είναι βραβευμένος συγγραφέας και έχει διατελέσει αναπληρωτής υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ για θέματα πολεμικού σχεδιασμού και σχεδιασμού πόρων, ανώτερος αξιωματούχος του υπουργείου Εξωτερικών, διευθυντής του Κέντρου Στρατηγικών Ερευνών, καθώς και αξιωματούχος του Διπλωματικού Σώματος. Είναι επίσης συν-συγγραφέας των βιογραφιών για τον Τζορτζ Χόρτον.
