Η Μαρία Τσιναρίδου ήταν γέννημα-θρέμμα του οικισμού Αμπέλια (Ambela κατά τον Kiepert, τμήμα Τραπεζούντας και Yesiroğlu σήμερα), που ήταν χτισμένος σε κοιλάδα στην αριστερή όχθη του ποταμού Πυξίτη, 14 χλμ. Δ-ΝΔ της Τραπεζούντας. Διοικητικά υπαγόταν στο καϊμακαμλίκι και στο βαληλίκι της Τραπεζούντας, ενώ εκκλησιαστικά υπαγόταν στη μητρόπολη Τραπεζούντας.
Τα Αμπέλια ήταν μικτός οικισμός. Ο πληθυσμός της περιοχής ανερχόταν στους 270 περίπου κατοίκους. Οι Έλληνες κάτοικοι της περιοχής μιλούσαν ποντιακά.
Διατηρούσαν εκκλησία, αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, και δημοτικό σχολείο. Η οικονομία του οικισμού βασιζόταν στη γεωργία, κυρίως στην παραγωγή καπνών. Το καπνεμπόριο απέφερε τα σημαντικότερα κέρδη στον οικισμό. Με την Ανταλλαγή, πολλοί κάτοικοι της περιοχής εγκαταστάθηκαν στην Καβάλα.
Μετά το 1922 που άδειασε το χωριό η ίδια βρέθηκε στη Ρωσία και αργότερα στο Μπατούμ. Το 1938 ήρθε με την οικογένειά της ακτοπλοϊκώς στην Ελλάδα, όπου όπως είπε στην καταγραφέα Ελένη Γαζή στις 16 Ιουνίου 1960 και ενώ ζούσε στο Αιγάλεω Αττικής, «περάσαμε του Χριστού τα πάθη».
Η μαρτυρία που ακολουθεί περιλαμβάνεται στο Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, της μεγαλύτερης και παλαιότερης συλλογής προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα και από τις σημαντικότερες της Ευρώπης.
≈
Μεγάλη Πέμπτη, τη χρονιά 1916, μπήκανε οι Ρώσοι στ’ Αμπέλια. Από την προηγούμενη μέρα είδαμε το Ρώσικο στρατό που είχε βάλει τα τσαντίρια του αντίκρυ από το χωριό μας. Είχε γεμίσει ο τόπος.
Στο χωριό μας ήρθαν οι Τούρκοι από το τούρκικο χωριό Τσικανόι.
Μαζεύτηκαν όλοι μαζί μαζί και με τους δικούς μας [τους Τούρκους] κι αποφασίσανε να σφάξουνε όλους τους «Ρωμέους».
Ήτανε πολύ αγριεμένοι απ’ το κακό τους που έμπαιναν οι Ρώσοι στον τόπο τους και ήταν αναγκασμένοι να φύγουνε. Δεν μπορούσανε τίποτε να κάνουνε και θέλανε να ξεσπάσουνε σε μας. Βρέθηκαν, όμως, τρεις Τούρκοι πιο γνωστικοί και μπήκανε μπροστά και τους λένε:
– «Τρελαθήκατε, τι πάτε να κάνετε, την καταστροφή σας θέλετε. Άμα τους σφάξετε, είστε χαμένοι απ’ τους Γκιαούρηδες». Τους Ρώσους τους λέγανε Γκιαούρηδες. Έτσι κατάλαβαν οι Τούρκοι πως δεν ήτανε για το συμφέρον τους να μας σφάξουνε και γλιτώσαμε.
Τότε δεν το ξέραμε τι είχανε αποφασίσει. Μόνο που τους βλέπαμε αγριεμένους και δεν καταλαβαίναμε τι ετοιμάζανε. Πήγαμε, μάλιστα, και τους είπαμε να έρθουνε να μείνουνε στα σπίτια μας. Δε χωρούσανε, βλέπεις, όλοι οι Τούρκοι του Τσικανόι, που είχανε έρθει, να μείνουνε στα λίγα τούρκικα σπίτια που είχε το χωριό μας. Κοιμήθηκαν, λοιπόν, στα σπίτια μας και τότε μάθαμε τη σφαγή που λογάριαζαν να κάνουν και πώς γλιτώσαμε. Δεν τους κρατήσαμε κακία. Είχαμε και τόση χαρά που ήρθανε οι Ρώσοι, που δε λογαριάζαμε τίποτε άλλο.
Την άλλη μέρα το πρωί μπήκε ο ρωσικός στρατός στ’ Αμπέλια. Δύο χιλιάδες ήτανε, στρατιώτες και αξιωματικοί. Τι χαρά ήτανε εκείνη που είχαμε όταν τους είδαμε!
Μεγάλη Πέμπτη και για μας είχε αναστηθεί ο Χριστός. Βγήκε στο δρόμο ο κόσμος και τους χαιρετούσε. Οι γριές δίνανε ευχές, τα μικρά παιδιά τρέχανε από πίσω τους και τους τραβούσανε το ρούχο.
Μας ρώτησαν αν μας πείραξαν καθόλου οι Τούρκοι. Τους είπαμε πως δεν είχαμε κανένα παράπονο μαζί τους και δώσανε την άδεια να πάνε στα σπίτια τους. Δικοί μας άνθρωποι συνοδέψανε τους Τούρκους του Τσικανόι να γυρίσουνε πίσω στο χωριό τους. Οι Τούρκοι απ’ το δικό μας χωριό, όταν είδανε πως οι Ρώσοι δεν πειράζουνε, μείνανε στα σπίτια τους. Μόνο δύο τούρκικες οικογένειες φύγανε.
Ο Ρώσικος στρατός έμεινε μια εβδομάδα στ’ Αμπέλια. Οι αξιωματικοί μείνανε στα σπίτια μας καθώς και πολλοί στρατιώτες. Πού να χωρέσουνε, όμως, δύο χιλιάδες άνθρωποι, στήσανε και τα τσαντίρια τους και μένανε. Μ’ ανοικτά χέρια ήτανε και μ’ ανοικτή καρδιά. Μοιράζανε φαγιά, ψωμιά, ρούχα και όλο τον καλό λόγο λέγανε. Ύστερα από μια εβδομάδα φύγανε. Προχωρήσανε προς τα χωριά της Ματσούκας.
Μια χαρά ζούσαμε όλο τον καιρό που μείνανε οι Ρώσοι στα μέρη μας. Ησυχία ήτανε, κανένα φόβο δεν είχαμε. Όλα πήγαιναν καλά. Ξαφνικά, όμως, μάθαμε πως οι Ρώσοι φεύγουνε. Έγινε «μπολσεβία» στην πατρίδα τους και τους καλούσανε να πάνε πίσω.
Όση χαρά είχαμε όταν ήρθανε, τόση απελπισία μας έπιασε όταν μάθαμε ότι φεύγουνε και μας αφήνουνε στα χέρια των Τούρκων. Ξέραμε ότι δε θα γλιτώναμε.
Αποφασίσαμε τότε όσοι μπορούσαμε να φύγουμε, να πάμε στην Τραπεζούντα, να μπούμε σε ρώσικο καράβι και να φύγουμε στη Ρωσία. Σαράντα άνθρωποι φύγαμε απ’ τ’ Αμπέλια, άντρες, νέες γυναίκες και κορίτσια. Φύγαμε όλοι μαζί.
Νοέμβριος μήνας στα 1917 ήτανε κι είχε αρχίσει το κρύο. Ξεκινήσαμε από το χωριό με λίγα ρούχα στο χέρι και φεύγαμε με μαύρη καρδιά. Όλοι αφήνανε κι ένα δικό τους, άλλος μητέρα, άλλος πατέρα, άλλος γυναίκα και μικρό παιδί. Και δεν ξέραμε και τι μας περιμένει στο δρόμο για να πάμε στην Τραπεζούντα. Γι’ αυτό δεν πήραμε μαζί μας και τους ηλικιωμένους και τα μικρά παιδιά. Εγώ έφυγα με τις δύο αδελφές μου, τον ένα αδελφό μου και τα εξαδέλφια μου. Στο χωριό αφήναμε τη μητέρα μας και τις δύο μικρότερες αδελφές μου.
Μόλις βγήκαμε από το χωριό μας και προχωρήσαμε ως μισή ώρα, ακούμε πυροβολισμούς. Είδαμε τότε μερικούς Τούρκους πάνω σ’ ένα μικρό λόφο που ρίχνανε με τα ντουφέκια τους. Λίγα μέτρα μπροστά μας είδαμε έναν άνθρωπο να πέφτει. Προχωρήσαμε λίγο και είδαμε τον πεθαμένο. Κοντά του ήτανε κι ένας άλλος, ζωντανός, που είχε ξαπλώσει κι αυτός κοντά, για να μην τον βλέπουνε και τον πυροβολήσουνε οι Τούρκοι. Εκείνοι τον νόμιζαν πεθαμένο κι αυτόν κι έφυγαν. Αρμένηδες ήτανε και οι δύο, και ο σκοτωμένος και ο άλλος. Παρακαλούσε [ο Αρμένης] τον πατέρα μου να πάρει το άλογό του κι εκείνον μαζί μας, ν’ ανακατωθεί με μας να μην τον καταλάβουνε και να μπορέσει νάρθει στην Τραπεζούντα να γλιτώσει. Ο πατέρας μου του είπε πως άλογο δεν μπορούσαμε να πάρουμε μαζί μας, γιατί θα καταλάβαιναν οι Τούρκοι πως έχουμε ξένο ανάμεσά μας. Τον ίδιο, όμως, τον πήραμε και ανακατώθηκε με μας και κατάφερε να φτάσει στην Τραπεζούντα.
Εμείς, όμως, δεν ξέραμε τι να κάνουμε ύστερα απ’ αυτό που είδαμε. Αγριέψαμε, φοβηθήκαμε. Πήγαμε εκεί σε μια πλαγιά και κάτσαμε. Επάνω στο δημόσιο δρόμο ήμασταν. Είδαμε σε λίγο Ρωμαίους να έρχονται από την Τραπεζούντα. Μας είπανε ότι δεν έχει φόβο και να προχωρήσουμε. Μόνο τους Αρμένηδες πειράζανε οι Τούρκοι. Τ’ όνομα Κυρίου είπαμε και προχωρήσαμε και με τη βοήθειά Του φτάσαμε στην Τραπεζούντα. Εκεί είχαμε άλλον αδελφό και πήγαμε και μείναμε στο σπίτι του. Φασαρία στην Τραπεζούντα, κόσμος πολύς από όλα τα χωριά. Γυρεύανε όλοι να φύγουνε με ρώσικο καράβι. Οι Ρώσοι πρόθυμοι ήτανε, αλλά πού να χωρέσουνε και τόσους ανθρώπους.
Μια εβδομάδα μείναμε εκεί και ένα πρωί μπαρκάραμε σ’ ένα μικρό ρώσικο καράβι απ’ αυτά που έχουνε για να σέρνουνε τα πλοία. Κλαίγαμε και φωνάζαμε όταν μπήκαμε μέσα, γιατί στο γιαλό μείνανε και τα δύο αδέλφια μας και τα ξαδέλφια. Δε χωρούσε όλους το βαποράκι. Οι μισοί μπήκανε, οι άλλοι μισοί μείνανε έξω. Τότε έπιασε και φωτιά στην Τραπεζούντα κι έγινε έκρηξη.
Οι Τούρκοι είχανε βάλει φωτιά στο «Τόπ-χανέ», στα Μπαρουτάδικα που λένε εδώ. Σκοτώθηκαν πολλοί χριστιανοί τότε.
Οι δικοί μας και άλλοι πατριώτες μπήκανε σε ρώσικο πολεμικό και φύγανε. Ύστερα από μας φύγανε και δυό μέρες πριν φτάσανε. Αυτοί δεν πλήρωσαν και εισιτήριο, εμείς πληρώσαμε.
Στο Μπατούμ βρεθήκαμε όλοι. Τουλάχιστον είχαμε σωθεί. Κάτσαμε μια εβδομάδα και ύστερα πήραμε το τρένο και τραβήξαμε εμείς, η δική μου οικογένεια δηλαδή, για τη Μαριούπολη, που είχαμε αδελφό εκεί σε καλή κατάσταση με μεγάλο ξενοδοχείο δικό του. Οι άλλοι πατριώτες μας πήγανε σε διάφορες πόλεις της Ρωσίας. Ο καθένας όπου είχε δικό του άνθρωπο, συγγενή ή φίλο. Άλλοι πήγανε στο Σοχούμ, άλλοι στη Θεοδοσία, άλλοι στη Μαριούπολη και σ’ άλλες πόλεις στον Καύκασο.
Στη Μαριούπολη βρήκαμε πραγματικά τον αδελφό μου και μας κράτησε κοντά του. Καλά περνούσαμε. Δουλεύαμε όλοι. Εκεί στενοχώρια κι αγωνία για δουλειά δεν υπάρχει. Φτάνει να θέλεις και η δουλειά σε περιμένει. Ήτανε, όμως, ακόμη τα πρώτα χρόνια που είχανε κάνει την επανάστασή τους οι Ρώσοι και ήτανε ακόμη πολλή έχθρητα ανάμεσα στους δεξιούς και τους αριστερούς και ο αδελφός μου ήτανε φανατικός δεξιός. Τον κατηγορήσανε οι εργάτες του ξενοδοχείου και δεν μπορούσαμε να μείνουμε άλλο.
Πήγαμε στη Θεοδόσια. Κι εδώ βρήκαμε δουλειά και ζήσαμε καλά οχτώ χρόνια. Εκεί παντρεύτηκα κι εγώ τον άντρα μου, πατριώτη μου απ’ τ’ Αμπέλια, που ζούσε από χρόνια στη Ρωσία, κι εκεί γεννήθηκαν και τα παιδιά μας. Στο μεταξύ μαθαίναμε και τα νέα από την Τουρκία κι έσφιγγε η ψυχή μας.
Στα 1922 άδειασε το χωριό μας. Πριν να γίνει αυτό όμως είχανε τραβήξει πολλά οι δικοί μας. Την τελευταία χρονιά πριν φύγουνε, στα 1922, σκοτώσανε οι Τούρκοι τη μητέρα μου.
Ήτανε όλοι οι δικοί μας μαζεμένοι σ’ ένα σπίτι και διαβάζανε γράμμα του αδελφού μου από το Ερζερούμ. Είχανε φέρει, μάλιστα, το δάσκαλο απ’ το Κογκά για να τους το διαβάσει και οι Τούρκοι μπήκανε μέσα να κλέψουνε. Η μητέρα μου δεν το ήξερε, πήγε κάτι να πάρει απ’ το σπίτι και μόλις τους είδε πήγε να πηδήξει απ’ το παράθυρο να φωνάξει να τους πιάσουνε. Την είδανε, όμως —«Τσαζού καρή» —«πού πας, γριά μάγισσα», δηλαδή, «πού πας», της φωνάξανε, την πυροβολήσανε από πίσω και τη σκοτώσανε.
Την άκουσε ένας εξάδελφός μου από το αντικρινό σπίτι, έτρεξε να δει τι συμβαίνει, του δώσανε κι αυτουνού μία και τον σκότωσαν. Αυτά μαθαίναμε και ράγιζε η καρδιά μας. Ύστερα από δυό μήνες που έγινε το σκότωμα της μητέρας μου, μάθαμε πως άδειασε το χωριό. Πήγανε στην Πόλη κι εκεί κλάψαμε άλλους δικούς μας. Τους είχανε κλείσει στην καραντίνα εννιά μήνες και πέθαιναν απ’ την αρρώστια, την ακαθαρσία και την πείνα. Εκεί χάσαμε θείο, θεία και δύο εξαδέλφες. Οι δυο μικρότερες αδελφές μου, που είχαν φύγει κι αυτές στα 1922 από το χωριό μας —με την υποχώρηση των Ρώσων ήτανε παιδιά ακόμη, γι’ αυτό δεν ήρθαν μαζί μας—, πήγανε στην Πόλη και γλιτώσανε και μπόρεσαν και ήρθανε στην Ελλάδα. Απ’ αυτές μάθαμε, όταν ήρθαμε κι εμείς, όλες τις λεπτομέρειες απ’ τα βάσανα που τραβήξανε.
Εμείς ήμασταν καλά στη Ρωσία. Σαν τη ζωή που υπάρχει εκεί, σε κανένα μέρος δεν υπάρχει. Δε σκέφτεσαι για δουλειά ποτέ κι έχεις κάθε μέρα να φας. Και οι άνθρωποι στο δρόμο δε σε σπρώχνουνε για να περάσουνε, όλο με το «Izbinir» στο στόμα είναι.
Εμείς, όμως, βλέπαμε τους άλλους να φεύγουνε, ξέραμε πως όλοι οι χωριανοί μας είναι στην Ελλάδα και μας έτρωγε το σκουλήκι να πάμε κι εμείς. Δεν το λέει κι η παροιμία; «Το τσιτσέκ, το τσιτσέκ τερεί κι ανοί». Δηλαδή, «το λουλούδι βλέπει το λουλούδι κι ανοίγει». Που θα πει, ο άνθρωπος ό,τι βλέπει απ’ τον άλλον άνθρωπο το κάνει κι εκείνος.
Μετά τα οχτώ χρόνια στη Θεοδόσια, είχαμε πάει στο Μπατούμ. Εκεί μείναμε δέκα χρόνια και περάσαμε πολύ καλή ζωή. Είχαμε δικό μας σπίτι μεγάλο, πάνω στη θάλασσα. Τώρα το πήρε το ρώσικο κράτος.
Στα 1938 μπήκαμε στο πλοίο από το Μπατούμ και φύγαμε. Ήρθαμε στην Ελλάδα κι εδώ περάσαμε του Χριστού τα πάθη.
Τον άντρα μου δεν τον θέλανε στη δουλειά γιατί είχε έρθει, λέει, απ’ τη Ρωσία και νομίζανε πως αγαπά τον κομμουνισμό. Στο τέλος τον έχασα κι απ’ τη ζωή κι έμεινα με το φαρμάκι στην καρδιά. Έχω τέσσερις αδελφές στον Κεχρόκαμπο, στην Καβάλα, και τους δύο αδελφούς μου στη Θεσσαλονίκη. Όλοι οι πατριώτες μου απ’ τ’ Αμπέλια βρίσκονται στα χωριά της Μακεδονίας.
______
• Το κείμενο, στο οποίο έχει διατηρηθεί η πρωτότυπη γραφή, βρίσκεται στην έκδοση του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών Η Έξοδος, τόμ. Δ’, Mαρτυρίες από τον Ανατολικό Παράλιο Πόντο, σ. 158-162.
