Το Ιράν δεν είναι ένα «συνηθισμένο» κράτος της Μέσης Ανατολής. Είναι μια χώρα με ιστορικό βάθος χιλιετιών, με ισχυρή πολιτισμική αυτοσυνειδησία και με μια ιδιότυπη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, τη θρησκεία και το έθνος. Από την εποχή των Αχαιμενιδών μέχρι τη σημερινή Ισλαμική Δημοκρατία, η ιρανική ιστορία χαρακτηρίζεται από μια σταθερή επιδίωξη: την επιβολή τάξης, νομιμότητας και ταυτότητας απέναντι σε έναν συχνά εχθρικό κόσμο.
Η αρχαία Περσία υπήρξε η πρώτη πραγματικά παγκόσμια αυτοκρατορία.
Οι Αχαιμενίδες δεν κυβέρνησαν μόνο με τη βία, αλλά με διοικητική οργάνωση, σεβασμό στις τοπικές θρησκείες και ένα πρώιμο αίσθημα δικαίου. Ο Κύρος ο Μέγας έμεινε στην ιστορία όχι μόνο ως κατακτητής, αλλά ως ηγεμόνας που επέτρεψε στους λαούς να διατηρήσουν την ταυτότητά τους. Αυτή η αυτοκρατορική μνήμη δεν χάθηκε ποτέ από τη συλλογική συνείδηση των Περσών.
Ακόμη και όταν η Περσία κατακτήθηκε –πρώτα από τον Μέγα Αλέξανδρο, έπειτα από Άραβες, Τούρκους και Μογγόλους– δεν έπαψε να θεωρεί τον εαυτό της κάτι περισσότερο από μια επαρχία. Η υιοθέτηση του Ισλάμ δεν σήμαινε απώλεια ταυτότητας. Αντιθέτως, οι Πέρσες έδωσαν στο Ισλάμ τη δική τους σφραγίδα. Από αυτή τη διαδικασία προέκυψε κάτι καθοριστικό: ο σιιτισμός ως στοιχείο όχι μόνο θρησκευτικό, αλλά βαθιά εθνικό.
Η επιλογή του σιιτικού Ισλάμ ως επίσημης θρησκείας από τους Σαφαβίδες τον 16ο αιώνα μετέτρεψε το Ιράν σε εξαίρεση μέσα στον σουνιτικό κόσμο. Ο σιιτισμός, με το μύθο του μαρτυρίου του Χουσεΐν και την προσμονή του «Κρυφού Ιμάμη», καλλιέργησε μια κουλτούρα αντίστασης, αδικίας και αναμονής λύτρωσης.
Αυτή η παράδοση θα αποδεικνυόταν πολιτικά εκρηκτική αιώνες αργότερα.
Στον 20ό αιώνα το Ιράν βρέθηκε παγιδευμένο ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και την εξάρτηση. Οι Παχλαβί επιχείρησαν να οικοδομήσουν ένα κοσμικό, εθνικό κράτος, αντλώντας νομιμοποίηση από το προϊσλαμικό παρελθόν. Η προσπάθεια εκδυτικισμού, η αποδυνάμωση του κλήρου, η δικτατορική διακυβέρνηση και η σύνδεση με τις ΗΠΑ δημιούργησαν οικονομική ανάπτυξη, αλλά και βαθιά κοινωνική αποξένωση. Το καθεστώς έμοιαζε ισχυρό, αλλά στερούνταν λαϊκής νομιμοποίησης.
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δεν ήταν απλώς θρησκευτική εξέγερση. Ήταν εξέγερση κατά της εξάρτησης, της κοινωνικής ανισότητας και της πολιτισμικής αλλοτρίωσης. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί κατάφερε να μετατρέψει τον σιιτισμό σε πολιτική ιδεολογία. Το Ισλάμ δεν παρουσιάστηκε ως απλή πίστη, αλλά ως ολοκληρωμένο σύστημα διακυβέρνησης, κοινωνικής δικαιοσύνης και αντίστασης στη Δύση.
Έτσι γεννήθηκε η Ισλαμική Δημοκρατία, ένα κράτος με διττή εξουσία: εκλεγμένους θεσμούς από τη μία, απόλυτη θρησκευτική εποπτεία από την άλλη. Ο Ανώτατος Ηγέτης έγινε ο τελικός εγγυητής της πολιτικής και της ηθικής τάξης. Η επιβολή της σαρίας, ο έλεγχος της κοινωνίας και η εξαγωγή της επανάστασης στην περιοχή οδήγησαν γρήγορα το Ιράν σε διεθνή απομόνωση.
Ο πόλεμος με το Ιράκ, οι κυρώσεις, η σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αλλά και η στήριξη σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, εδραίωσαν το Ιράν ως «αντισύστημα» στη Μέση Ανατολή. Το καθεστώς επέζησε εν μέρει χάρη στην απομόνωσή του: η αίσθηση πολιορκίας ενίσχυσε την εσωτερική πειθαρχία και τη νομιμοποίηση της σκληρής εξουσίας.
Σήμερα, το Ιράν βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Από τη μία είναι οικονομικά πιεσμένο, κοινωνικά κουρασμένο και δημογραφικά νεανικό. Από την άλλη, παραμένει γεωπολιτικά αναγκαίο.
Ο πρόσφατος θόρυβος γύρω από το ενδεχόμενο αμερικανικής εισβολής με τις δηλώσεις Τραμπ ανέδειξε αυτήν ακριβώς την πραγματικότητα. Παρά τις απειλές, η εισβολή δεν έγινε. Και δεν έγινε όχι επειδή το Ιράν είναι ανίκητο, αλλά επειδή το κόστος μιας τέτοιας κίνησης θα ήταν τεράστιο.
Σύμφωνα με πληροφορίες, αραβικές χώρες του Κόλπου και το ίδιο το Ισραήλ λειτούργησαν αποτρεπτικά. Ένας πόλεμος με το Ιράν θα αποσταθεροποιούσε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, θα απειλούσε τις ενεργειακές ροές και θα άνοιγε ένα μέτωπο χωρίς σαφή έξοδο. Το Ιράν μπορεί να είναι απομονωμένο, αλλά δεν είναι αποκομμένο. Είναι ενσωματωμένο σε ένα πλέγμα ισορροπιών που κανείς δεν θέλει να τινάξει στον αέρα.
Το παράδοξο του Ιράν είναι αυτό: ένα καθεστώς που παρουσιάζεται ως επαναστατικό, αλλά λειτουργεί πλέον ως βαθιά συντηρητική δύναμη σταθερότητας για τον εαυτό του. Ένα κράτος που επικαλείται τη θρησκεία, αλλά στηρίζεται σε ιστορική μνήμη αυτοκρατορίας. Και μια κοινωνία που ταλαντεύεται ανάμεσα στην κόπωση και την αντοχή.
Το ερώτημα δεν είναι αν το ιρανικό καθεστώς είναι απομονωμένο. Είναι. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να αλλάξει χωρίς κατάρρευση. Και μέχρι στιγμής, η ιστορία δείχνει ότι το Ιράν επιβιώνει όχι επειδή προσαρμόζεται γρήγορα, αλλά επειδή αντέχει περισσότερο απ’ όσο υπολογίζουν οι αντίπαλοί του.
