Η Στέλλα του Μιχάλη Κακογιάννη αποτελεί μια από τις πιο θρυλικές δημιουργίες του ελληνικού κινηματογράφου – μια ταινία που, από την πρώτη της προβολή στις 21 Νοεμβρίου 1955, όχι μόνο συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία, αλλά έγραψε ιστορία διεθνώς και ανέδειξε τη Μελίνα Μερκούρη σε σταρ παγκόσμιας εμβέλειας. Η φράση του Γιώργου Φούντα «Στέλλα, κρατάω μαχαίρι» εντάχθηκε στη συλλογική μνήμη και παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο εμβληματικές ατάκες του ελληνικού σινεμά.
Από το θέατρο στο πανί
Ο μόλις 33 ετών, τότε, σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης, μετά την επιτυχία του έργου Κυριακάτικο Ξύπνημα, γράφει το σενάριο της Στέλλας βασισμένο στο άγνωστο ακόμη θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη Η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια. Το έργο ανέβηκε για πρώτη φορά μόλις το 1997 από το ΔΗΠΕΘΕ Βόλου, όμως η ιστορία του, εμπνευσμένη από την Κάρμεν του Προσπέρ Μεριμέ, βρήκε στη μεγάλη οθόνη την ιδανική του μορφή.
Γιατί η Μελίνα;
Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, κάπου εκεί στα τέλη του 1954, εμπνευσμένος από την εμφάνιση της Μελίνας σε στούντιο ραδιοφωνικής ηχογράφησης, της είπε: «Μελίνα είσαι η πιο χειραφετημένη γυναίκα στην Ελλάδα» και αποφάσισε: «Θα γράψω ένα έργο για σένα». Έτσι δημιουργήθηκε η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια, με την ηρωίδα να ενσαρκώνει την ελευθερία, την αυτονομία και την τραγική αξιοπρέπεια.
Αν και το έργο δεν ανέβηκε στο θέατρο εκείνη την εποχή, έφτασε στα χέρια του Μιχάλη Κακογιάννη, ο οποίος το μετέτρεψε σε σενάριο. Ο Τύπος ανέφερε τότε ότι πρώτη επιλογή για το ρόλο ήταν η Νίνα Σγουρίδου, μια νεαρή φιναλίστ από την πρώτη ενδεκάδα των καλλιστείων της Νταίζης Μαυράκη. Όμως, τι σημασία έχει; Αφού εάν δεν υπήρχε Μελίνα, δεν θα υπήρχε και Στέλλα, όπως ισχύει και το αντίστροφο. Ο ρόλος ήταν κομμένος και ραμμένος στα μέτρα της αξεπέραστης Μερκούρη.
«Ο κινηματογράφος για μένα ήρθε αργά, γιατί δεν με ήθελαν» είχε παραδεχτεί η ίδια η Μελίνα σε συνέντευξή της στον Πέτρο Κωστόπουλο και το ΚΛΙΚ, το 1990. «Δεν τους άρεσε το στόμα μου, το έβρισκαν μεγάλο και προκλητικό. […] Ήμουν ήδη ηθοποιός του θεάτρου και με λέγανε «Ελληνοπαρισινή» γιατί είχα παίξει και στο Παρίσι, στο θέατρο και, αν θέλεις, είχα μια καριέρα ευρωπαϊκή. Ήταν η εποχή που ο Φίνος ήταν ο τσάρος, ο βασιλιάς, ο εμπνευστής του ελληνικού κινηματογράφου. Ήταν η εποχή που οι κοπέλες έπρεπε να έχουν ένα μικρό μπουμπουκένιο στόμα, να είναι ξανθιές, να είναι ενζενί. Εγώ ποτέ δεν ήμουν ενζενί, ούτε όταν ήμουν πέντε χρονών.
»Δεν θεωρούσαν –ο Φίνος και όλοι– ότι θα άρεσα στο ελληνικό κοινό. Με βρίσκανε όλοι πολύ-πολύ προκλητική. Όχι με την έννοια της σεξουαλικότητας, αλλά με την έννοια της ασχήμιας. Είχα βέβαια αυτά τα μάτια, αλλά υπήρχε και αυτό το στόμα. Έτσι σκέφτηκα να κάνω στο εξωτερικό ένα τεστ. Να τραβούσα κάποιες φωτογραφίες. Με φωτογράφισε ο Marpass που ήταν ο φωτογράφος της Μichelle Morgan. Δεν βρέθηκε ρόλος για μένα. Βρέθηκε ευτυχώς ο Κακογιάννης, ο οποίος ερχόταν από την Αγγλία και είχε δει και άλλες γυναίκες με μεγάλο στόμα. Είχε δει την Joan Crawford που εδώ δεν είχαν δει ποτέ. Κάναμε ένα υπέροχο τεστ. Με φωτογράφησε πολύ άγρια, δηλαδή πήρε την κάμερα και την έβαλε μέσα στο στόμα μου. Τώρα με αυτό που θα πω θα γίνει σκάνδαλο, αλλά φαίνεται πως της κάμερας της άρεσε. Έτσι έγινε η Στέλλα...».
Τελικά, η ταινία άλλαξε τον ρου της καριέρας της, οδήγησε στη γνωριμία της με τον Ζιλ Ντασέν και άνοιξε τον δρόμο για τις ταινίες Ποτέ την Κυριακή, Illya Darling, Φαίδρα και τη διεθνή αναγνώριση – μια πραγματικότητα που θα ήταν εντελώς διαφορετική αν η Στέλλα δεν είχε γυριστεί ποτέ.
Η υπόθεση – Μια σύγχρονη αρχαία τραγωδία
Η Στέλλα, η εκρηκτική λαϊκή τραγουδίστρια του μαγαζιού «Ο Παράδεισος», που πήρε σάρκα και οστά με αριστουργηματικό τρόπο από τη Μελίνα Μερκούρη, ζει και ερωτεύεται έξω από κάθε κοινωνικό κανόνα. Κάνει σχέση με τον Αλέκο (Αλέκος Αλεξανδράκης), ζει την έντονη αποδοκιμασία από την εύπορη οικογένειά του και ο έρωτας διακόπτεται από το τραγικό τροχαίο του Αλέκου.
Και έπειτα, ο Μίλτος (Γιώργος Φούντας), ο ποδοσφαιριστής του Ολυμπιακού που την σημαδεύει ανεξίτηλα. Θέλει να την παντρευτεί. Εκείνη δέχεται – αλλά δεν μπορεί να υπακούσει. Την ημέρα του γάμου τους τον εγκαταλείπει για να ζήσει μια νύχτα πάθους με τον Αντώνη (Κώστας Κακκαβάς), έναν νεαρό που γνώρισε τυχαία στον δρόμο.
Το ξημέρωμα, η συνάντησή της με τον Μίλτο θα οδηγήσει στο φρικτό και προδιαγεγραμμένο τέλος: η Στέλλα πεθαίνει από το μαχαίρι του, χαμογελώντας, ζητώντας του μόνο «ένα φιλί». Μια κορύφωση αντάξια αρχαίας τραγωδίας.
Ο ασπρόμαυρος χάρτης της παλιάς Αθήνας
Αν και η ιστορία υποτίθεται ότι εκτυλίσσεται στον Πειραιά, η ταινία αποτελεί σήμερα ένα ανεκτίμητο οπτικό αρχείο της μεταπολεμικής Αθήνας.Τα γυρίσματα έγιναν σε διάφορα μέρη: Πειραιά, Καστέλα, Μικρολίμανο, Πλατεία Αβησσυνίας, οδό Ηφαίστου, Μοναστηράκι, Ρωμαϊκή Αγορά, Α’ Νεκροταφείο και οδό Αναπαύσεως, Ερμού, Όθωνος, Αμαλίας, Βουκουρεστίου, Πανεπιστημίου, Χαριλάου Τρικούπη, Πεσματζόγλου, Λυκαβηττό, Αρσάκειο, Δικαστήρια Σανταρόζα…
Όσο για τη συγκλονιστική σκηνή του φινάλε όπου ενώνονται τρεις δρόμοι, το σημείο βρίσκεται στη συμβολή των οδών Καλλιδρομίου, Πλαπούτα και Τσαμαδού, στα Εξάρχεια.
Dream team – Οι κορυφαίοι των κορυφαίων
Η ταινία Στέλλα έκρυβε πίσω της μια αληθινή dream team! Πέρα από τα σημεία όπου γυρίστηκε η ταινία, εξίσου εντυπωσιακό είναι και το ποιοι άνθρωποι συνεργάστηκαν για τη δημιουργία της. Αρκεί απλά να τους αναφέρουμε! Τη μουσική συνέθεσε ο Μάνος Χατζιδάκις, έχοντας στο πλευρό του τον Βασίλη Τσιτσάνη, ενώ τα σκηνικά είχαν την υπογραφή του Γιάννη Τσαρούχη. Η αφίσα που έμεινε στην ιστορία δημιουργήθηκε από τον Γιώργο Βακιρτζή, τον σπουδαίο καλλιτέχνη της γιγαντοαφίσας. Στο σενάριο συνέβαλε, όπως αναφέραμε και παραπάνω και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, πάνω στο, άγνωστο τότε στο κοινό, θεατρικό του έργο Η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια.
Τα κοστούμια της ταινίας φέρουν την υπογραφή της Ντένης Βαχλιώτη, κορυφαίας ενδυματολόγου της εποχής που είχε ήδη διακριθεί διεθνώς. Η Βαχλιώτη είχε προταθεί και για Όσκαρ για τα κοστούμια στις ταινίες Ποτέ την Κυριακή (1960) και Φαίδρα (1962), αμφότερες με πρωταγωνίστρια τη Μελίνα Μερκούρη, ενώ το 1975 απέσπασε το Όσκαρ Ενδυματολογίας για τον Μεγάλο Γκάτσμπι.
Όσο για το καστ, τα ονόματα μιλούν από μόνα τους: η εμβληματική Μελίνα Μερκούρη, ο δυναμικός Γιώργος Φούντας, ο γοητευτικός Αλέκος Αλεξανδράκης, ο αξεπέραστος Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, η Χριστίνα Καλογερίκου, ο νεαρός τότε Κώστας Κακαβάς, η Βούλα Ζουμπουλάκη, η Τασσώ Καββαδία και, φυσικά, η μοναδική Σοφία Βέμπο – μια ομάδα ηθοποιών που καθόρισε μια ολόκληρη εποχή του ελληνικού κινηματογράφου.
Ο ίδιος ο Μιχάλης Κακογιάννης έγραψε και τους στίχους του αθάνατου τραγουδιού «Αγάπη που ’γινες δίκοπο μαχαίρι». Στην ταινία ακούστηκαν για πρώτη φορά και τα τραγούδια «Εφτά τραγούδια θα σου πω» και «Το φεγγάρι είναι κόκκινο».
Εκτός από τη Μελίνα Μερκούρη, πρώτη εμφάνιση έκανε στην ταινία και ο Κώστας Κακαβάς σε ηλικία μόλις 19 ετών, με το ψευδώνυμο Κώστας Καράλης, το οποίο –όπως ο ίδιος αποκάλυψε– του το πρότεινε η Μερκούρη, επειδή η οικογένειά του δεν ήθελε να εμφανιστεί το πραγματικό του όνομα.
Η σκληρή κριτική
Παρά την καλλιτεχνική της τόλμη, η ταινία βρέθηκε αντιμέτωπη με την πιο απροσδόκητη και σκληρή κριτική από τα προοδευτικά έντυπα της Αριστεράς εκείνης της εποχής.
Ο Αντώνης Μοσχοβάκης στην Επιθεώρηση Τέχνης τη χαρακτήρισε: «χυδαία», «ξετσίπωτη», «συνονθύλευμα νατουραλισμού», «τραγωδία για έναν αλήτη και ένα ξετραχηλισμένο γύναιο».
Ακόμη πιο σκληρός υπήρξε ο Κώστας Σταματίου στην Αυγή, κατηγορώντας την ταινία ότι προβάλλει: «λούμπεν πραγματικότητα», «σεξουαλική ασυδοσία» ενώ τη χαρακτήρισε «ψευτοελληνικό λαογραφικό στοιχείο» και «χυδαίο μελόδραμα».
Ο Κακογιάννης αργότερα είχε χαρακτηρίσει αυτές τις κριτικές «γελοίες και ασήμαντες».
Η διεθνής αναγνώριση – Κάννες, Χρυσή Σφαίρα και μια ιστορική γνωριμία
Η Στέλλα προβλήθηκε στο Φεστιβάλ των Καννών, το 1955, όπου προκάλεσε αίσθηση, παρά το ότι δεν απέσπασε βραβείο. Εκεί έγινε και η ιστορική γνωριμία του Ζιλ Ντασέν με τη Μελίνα Μερκούρη, η οποία έμελλε να γίνει η μούσα και σύντροφος της ζωής του. Το 1956 η ταινία κέρδισε τη Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας και είχε προταθεί για Όσκαρ ενδυματολογίας.
Η ελληνική πρεμιέρα και η τεράστια επιτυχία
Στους ελληνικούς κινηματογράφους η Στέλλα έκανε πρεμιέρα στις 21 Νοεμβρίου 1955 και «σάρωσε» εμπορικά. Ανάμεσα σε 24 ελληνικές παραγωγές της σεζόν 1955-1956, υπήρξε η πιο εμπορική, κόβοντας 134.142 εισιτήρια. Για τις νεότερες γενιές, η Στέλλα δεν είναι μόνο μια αριστουργηματική ταινία. Είναι ένα «παράθυρο» σε μια Αθήνα που χάθηκε, μια ωδή στον ελεύθερο έρωτα, ένα έργο με στοιχεία αρχαίας τραγωδίας, μια τομή στην ελληνική κινηματογραφική ιστορία.
Και πάνω απ’ όλα, είναι η αληθινή γέννηση της Μελίνας Μερκούρη ως διαχρονικού συμβόλου πάθους, δύναμης, ελευθερίας και τέχνης.
