Το 1832 ο 17χρονος Βαυαρός Όθωνας γίνεται ο πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας. Μιας χώρας διαλυμένης από πολέμους και εμφύλιες συγκρούσεις, αλλά και στη σκιά της δολοφονίας του πρώτου κυβερνήτη της, του Ιωάννη Καποδίστρια.
Έναν χρόνο αργότερα σαν σήμερα, δηλαδή στις 10 Νοεμβρίου 1833, παντρεύεται στο Μεγάλο Δουκάτο του Ολδεμβούργου τη 17χρονη Αμαλία Μαρία-Φρειδερίκη, κόρη του Παύλου Φρειδερίκου Αύγουστου του Ολδεμβούργου και της πρώτης συζύγου του Αδελαΐδας.
Και μην φανταστείτε ότι ήταν ένα βασιλικό προξενιό. Υπήρξε έρωτας, και δη κεραυνοβόλος. Αλλά και παρασκήνιο…
Τα συμφέροντα και οι σύμμαχοι
Ο Όθωνας και η Αμαλία παντρεύτηκαν κρυφά από την ελληνική κυβέρνηση. Μάλιστα, ο νεαρός γαμπρός και βασιλέας είπε ότι πήγαινε στη Γερμανία, να δει τους γονείς του. Στην πραγματικότητα πήγε για να τελέσει τους γάμους του.
Προς τι όμως η κρυφή τελετή; Από τη μια η Ρωσία, που επεδίωκε να επιτύχει γάμο με Ρωσίδα πριγκίπισσα – πιθανώς με την κόρη του τσάρου Νικολάου Α’, μεγάλη δούκισσα Μαρία. Η Γαλλία από την άλλη, απέβλεπε σε γάμο του Όθωνα με μία από τις κόρες του Λουδοβίκου Φιλίππου. Τέλος η Αγγλία, που απλά δρούσε αρνητικά προσπαθώντας να αποτρέψει γάμο με Ρωσίδα αλλά και με Γαλλίδα.
Στις αθηναϊκές εφημερίδες η είδηση εμφανίστηκε έπειτα από έναν μήνα.
Οι Έλληνες όχι μόνο δεν διαμαρτυρήθηκαν, αλλά υποδέχτηκαν θερμά τη βασίλισσα Αμαλία τον Φεβρουάριο του 1837. Το ζευγάρι ανέβηκε στην Αθήνα από τον Πειραιά· ο Όθωνας έφιππος και η Αμαλία μέσα σε άμαξα.
Μέχρι να αναγερθούν τα νέα ανάκτορα (η σημερινή Βουλή των Ελλήνων), το ζευγάρι έμεινε στο… νοίκι ως το 1843, στα δύο ιστορικά κτήρια της Πλατείας Κλαυθμώνος, τις οικίες Σταματίου Δεκόζη Βούρου και Αφθονίδη. Στην πρώτη (που σήμερα στεγάζει το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών) ήταν το επίσημο ανάκτορο, και στη δεύτερη (που κατεδαφίστηκε) η κατοικία.
Εκεί η Αμαλία δέχθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1837 για πρώτη φορά την αθηναϊκή κοινωνία, με διερμηνέα τον Αλέξανδρο Ραγκαβή.
Η επίσημη όμως υποδοχή της από τον ελληνικό λαό, με αποθεωτικές εκδηλώσεις, έγινε στις 25 Μαρτίου του 1837, όταν εμφανίστηκε δημόσια στο πλευρό του Όθωνα. Έναν χρόνο μετά, με βασιλικό διάταγμα η ημερομηνία αυτή ορίστηκε ως πρώτη εθνική επέτειος – πρωτίστως για να τιμηθεί η ελληνική ανεξαρτησία.
Τι περίμεναν, τι προέκυψε
Όπως είπαμε και πιο πάνω, η Αμαλία έγινε αρχικά η αγαπημένη του κόσμου. Βέβαια όλοι περίμεναν δυο πράγματα από τη νεαρή βασίλισσα: να βαφτιστεί ορθόδοξη και να κάνει διάδοχο. Δεν συνέβη ούτε το ένα, ούτε το άλλο.
Το ότι δεν βαφτίστηκε ορθόδοξη έγινε πολύ γρήγορα αντιληπτό. Από την άλλη, η Αμαλία ατυχώς προσπάθησε να δημιουργήσει αριστοκρατία σε μια χώρα όπου ήταν ακόμη νωπές οι πληγές από την Επανάσταση αλλά και από τη διαμάχη μεταξύ κομμάτων και φατριών (όπως μεταξύ των Αγωνιστών του ’21 και των Φαναριωτών).
Μετέπειτα πηγές αναφέρουν τη συμπάθεια της νεαρής βασίλισσας προς τους Αγωνιστές, κάτι που προκάλεσε τη μήνη των Φαναριωτών – που στην ουσία, αυτοί διοικούσαν.
Παράλληλα το ζευγάρι πολύ νωρίς απέκλεισε την επαφή των Ανακτόρων με πρόσωπα που δεν συμπαθούσαν, ή για τα οποία δεν είχαν καλή γνώμη οι αυλικοί τους. Σε αυτό τον «αποκλεισμό» συμπεριλαμβάνονταν και μέλη της ελληνικής κυβέρνησης.
Ο καθένας μπορεί να καταλάβει ότι ο Όθωνας ήταν το «όχημα» για τα συμφέροντα και της ελληνικής κυβέρνησης και των τριών συμμάχων. Με αυτή του την κίνηση δημιουργήθηκε κλίμα εναντίον του.
Η ατεκνία
Η Αμαλία δεν κατάφερε να γίνει μητέρα. Το βασιλικό ζεύγος έμεινε χωρίς διάδοχο και αυτή ακριβώς η ατεκνία περιβαλλόταν από φήμες, δοξασίες, σχόλια στον Τύπο και γελοιογραφίες, ένα παιδί σήμαινε και πολιτική σταθερότητα.
Για πολλά χρόνια Όθωνας και Αμαλία υποβάλλονταν σε επανειλημμένες εξετάσεις από Έλληνες και Γερμανούς γιατρούς – ιδίως εκείνη, επειδή θεωρήθηκε ότι ευθυνόταν σε μεγάλο βαθμό. Ακόμα και σήμερα υπάρχει αυτή η προκατάληψη, η κύρια ευθύνη της ατεκνίας να επιρρίπτεται στη γυναίκα.
Και επειδή ο κομπογιανιτισμός δεν είχε εξαλειφθεί, δεν ήταν λίγοι εκείνοι που την συμβούλευαν να τρώει ακόμα και… τζιτζίκια.
Η ατεκνία ήταν ένα από γεγονότα της βασιλείας τους που οδήγησαν σε αύξηση της λαϊκής δυσαρέσκειας προς τη μοναρχία, με αποκορύφωμα τον έντονο αντιβασιλικό αγώνα που κατέληξε στην παραίτηση του Όθωνα το 1862 και στην άνοδο του Γεώργιου Α’, γιου του Δανού βασιλιά Χριστιανού Θ’.
Μάλιστα αυτό που ακουγόταν τα τελευταία χρόνια ήταν το: «Τι να τους κάνουμε λοιπόν αυτούς τους βασιλιάδες που δεν μπορούν να κάνουν παιδιά;».
Το έργο και ο φιλελληνισμός τους
Παρόλο που το ζευγάρι ερχόταν από μια άλλη μακρινή χώρα, τόσο ξένη με την κουλτούρα μας, είχαν γίνει συμπαθείς σε πολύ μεγάλη μερίδα του κόσμου.
Όχι σε όλους βέβαια, καθώς το γεγονός ότι εκείνη ασπαζόταν ακόμα τον προτεσταντισμό, η ακληρία αλλά και οι φήμες που την ήθελαν να έχει λόγο σε κρατικές υποθέσεις, αμαύρωναν σιγά-σιγά την καλή τους εικόνα.
Πάντως, στο να γίνουν συμπαθείς βοήθησε και το κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο, κυρίως της Αμαλίας. Και όχι μόνο, αφού έδωσε πολύ βάρος –μεταξύ άλλων– και στον καλλωπισμό της Αθήνας με τη δημιουργία κήπων και τη δενδροφύτευση δρόμων.
Ο σημερινός Εθνικός Κήπος, το Αμαλίειο ορφανοτροφείο, ο Πύργος Βασιλίσσης, η πρωτοποριακή για τα δεδομένα της εποχής σε όλη την Ευρώπη ίδρυση ασφαλιστικού φορέα για τους ναυτικούς (το γνωστό Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο) και άλλα, αποτελούσαν δικές της πρωτοβουλίες.
Επίσης καθιέρωσε ανακτορική ενδυμασία, με τη γνωστή σαν «Αμαλία» φορεσιά για τις γυναίκες. Ήταν η εξέλιξη της φορεσιάς της Πελοποννήσου, με πιο ευρωπαϊκά στοιχεία.
Όπως είπαμε, το 1862 το βασιλικό ζεύγος στην ουσία εκδιώχθηκε από τη χώρα. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στην Πελοπόννησο, εκδηλώθηκε εξέγερση εναντίον τους στην Αθήνα.
Μάλιστα έναν χρόνο νωρίτερα, το 1861, ένας φοιτητής, ο Αριστείδης Δόσιος, αποπειράθηκε να δολοφονήσει την Αμαλία. Όπως αναφέρεται, έγινε αντιληπτός από την ίδια και έστρεψε το άλογό της εναντίον του με αποτέλεσμα να τρομοκρατηθεί και να αστοχήσει.
Στη συνέχεια συνελήφθη και καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά όταν διαπιστώθηκε ότι έδρασε μόνος του η βασίλισσα επενέβη και η ποινή του μετατράπηκε σε ισόβια. Τελικά έμεινε στις τότε φυλακές του Μεντρεσέ της Αθήνας για έναν μόνο χρόνο.
Η μετέπειτα ζωή τους
Ο Όθωνας και η Αμαλία πέρασαν το υπόλοιπο της ζωής τους στην πατρίδα εκείνου, τη Βαυαρία. Έγιναν δεκτοί στη βαυαρική Αυλή από τον αδελφό του Όθωνα, βασιλιά Μαξιμιλιανό, αλλά σύντομα οι σχέσεις της βασιλικής οικογένειας με την Αμαλία επιδεινώθηκαν, καθώς την κατηγόρησαν ότι υπονόμευσε τον σύζυγό της υπέρ της ανόδου του αδελφού της Έλιμαρ στον ελληνικό θρόνο.
Τελικά, το ζεύγος έλαβε επίδομα και την άδεια να μετακομίσει στο Μπάμπεργκ.
Εκεί, συνέστησαν μια μικρή Αυλή με ακόλουθους που δεν τους εγκατέλειψαν μετά την εκθρόνιση. Διατήρησαν την ελληνική ενδυμασία των ανακτόρων και αποφάσισαν να μιλούν την ελληνική γλώσσα κάθε ημέρα, μεταξύ 6 και 8 το απόγευμα, για να θυμούνται τα χρόνια τους στην Ελλάδα.
Η Αμαλία πέθανε το 1875 σε ηλικία 56 ετών από αποπληξία, στο Μπάμπεργκ. Ενταφιάστηκε στο Ναό των Θεατίνων στο Μόναχο, δίπλα στον Όθωνα που είχε πεθάνει το 1867 σε ηλικία 52 ετών.
Η τέχνη
Το 1971 η Αλίκη Βουγιουκλάκη ανέβασε και εκείνη το θεατρικό του Γεώργιου Ρούσου Βασίλισσα Αμαλία (είχε προηγηθεί στο ρόλο η Μαίρη Αρώνη, το 1958).
Το έργο παρουσιάστηκε στο μόλις δύο ετών χειμερινό θέατρο της, το «Αλίκη» στην οδό Αμερικής. Η παράσταση κυριολεκτικά έσπασε τα ταμεία και είχε και αρκετό παρασκήνιο.
Συγκεκριμένα, οι πρόβες ξεκίνησαν αρχικά με πρωταγωνιστή τον Κώστα Πρέκα στο ρόλο του συνταγματάρχη Καλλέργη. Το ρόλο τον υποδύθηκε τελικά ο σκηνοθέτης της παράστασης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ. Τον Όθωνα υποδύθηκε ο Νίκος Γαλανός, ενώ στις πρώτες παραστάσεις συμμετείχε και η Νόνικα Γαληνέα ως χάρη στη φίλη της Αλίκη Βουγιουκλάκη. Στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από την Καίτη Πάνου.
Το 1975 η εθνική μας σταρ μετέφερε το έργο στην μικρή οθόνη, σαν σειρά της ΕΙΡΤ. Σκηνοθετημένη από τον Κώστα Καραγιάννη, όπου ο Παπαμιχαήλ υποδυόταν ξανά τον Καλλέργη, την εποχή που όδευαν στο διαζύγιο. Το ρόλο του Όθωνα είχε ο Χρήστος Πολίτης.
Στο θεατρικό σανίδι θα χρειαστεί να περιμένουμε ως το 2021: στο ΔΗΠΕΘΕ Σερρών με αφορμή τα 200 χρόνια από την Επανάσταση ανέβηκε το έργο Μέσα από τα μάτια της βασίλισσας Αμαλίας, με πρωταγωνίστριες την Αλεξάνδρα Παλαιολόγου και την Καλλιόπη Ευαγγελίδου.
Την επόμενη χρονιά, η Έμιλυ Κόλιανδρη υποδύθηκε στο θέατρο τη βασίλισσα Αμαλία στο έργο Amalia melancholia, η βασίλισσα των φοινίκων. Η σύνδεση της βασίλισσας με τη φυτολογία έγκειται στο ότι επί των ημερών της δημιουργήθηκε ο Εθνικός Κήπος.
Τέλος η συγγραφέας Λένα Διβάνη έχει γράψει δύο βιβλία, τα Ραντεβού με τη βασίλισσα και Η Αμαλία αιχμάλωτη των ληστών:
