Η κοιλάδα του Άνω Χαρσιώτη (τουρκικά: Harşit) ή Κάνη ποταμού είναι η γνωστή Χαλδία της Αρχαιότητας στην σημερινή Τουρκία. Όπως αναφέρει ο Δ.Η. Οικονομίδης στο έργο του Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτώ ελληνισμού, όλη η χώρα της Χαλδίας που είχε πρωτεύουσα την Αργυρούπολη ήταν από παλιότερα γνωστή και ως χώρα των μεταλλουργών Χαλύβων, οι οποίοι προχώρησαν σταδιακά από την Αλύβη της Παφλαγονίας προς το εσωτερικό και κατέληξαν στη Χαλδία που κατά τους βυζαντινούς χρόνους αποτέλεσε ίδιον θέμα με πρωτεύουσα την Τραπεζούντα.
Την εποχή της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας τα μεταλλεία αργύρου της περιοχής έδωσαν τη δυνατότητα στους Μεγάλους Κομνηνούς να κόβουν ασημένια νομίσματα σε σταθερή βάση. Πρόκειται για τα περίφημα «άσπρα», όπως επικράτησε να λέγονται.
Την περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας η Χαλδία αποτέλεσε θέατρο πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ Βυζαντινών και Περσών και στη συνέχεια Αράβων. Στα δε χρόνια της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας των Μεγάλων Κομνηνών στον τόπο αυτό οι Ακρίτες κονταροχτυπήθηκαν με τους Τουρκομάνους που προσπαθούσαν να καταλάβουν την περιοχή.
Ήταν τέτοια η αντρειοσύνη και η στρατιωτική εμπειρία που απέκτησαν οι Έλληνες της Χαλδίας που οι Οθωμανοί κατόρθωσαν να την καταλάβουν 18 χρόνια μετά την Άλωση της Τραπεζούντας, το 1479. Το τελευταίο Κάστρο που έπεσε, σύμφωνα με τις οθωμανικές πηγές, ήταν αυτό του Ακτσάκαλε, παρά την Αργυρούπολη.
Εν τω μεταξύ, αυτά τα 18 χρόνια που η Χαλδία ήταν ελεύθερη, είχε γίνει καταφύγιο των διωκομένων Ελλήνων του σκλαβωμένου Πόντου. Εκεί είχαν καταφύγει πολλοί συγγενείς των Κομνηνών και αρκετές από τις σημαντικές οικογένειες της Τραπεζούντας.
Όταν η Χαλδία έπεσε στα χέρια των Οθωμανών η περιοχή ακολούθησε τη μοίρα του υπόλοιπου Πόντου, μέχρι που οι κατακτητές αντιλήφθηκαν τη σημασία του ορυκτού πλούτου της περιοχής και της τέχνης των Ελλήνων μεταλλουργών. Σύντομα οι σουλτάνοι οργάνωσαν την εκμετάλλευση των μεταλλείων, παραχωρώντας αρμοδιότητες και προνόμια στους κατοίκους της Χαλδίας, που ήταν οι αποκλειστικοί γνώστες του τρόπου εξόρυξης και κατεργασίας των μετάλλων.
Οι έξοχοι μεταλλουργοί παρείχαν πολλές υπηρεσίες στην Αυτοκρατορία και θεωρήθηκαν κυβερνητικοί υπάλληλοι με αποτέλεσμα να αποκτήσουν μεγάλο πλούτο και επιρροή και να συντελέσουν στην προαγωγή και την ανάπτυξη του τόπου.
Η Αργυρούπολη, που κατά την παράδοση ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα παρά το οχυρό Τζαγχά η Τσάντζα, έγινε μεταλλευτικό κέντρο και απέκτησε πλούτο και αίγλη. Τεχνίτες από τη Χαλδία πρωτοστάτησαν στην ενεργοποίηση μεταλλείων και στην ίδρυση ελληνικών οικισμών μεταλλωρύχων σε διάφορα άλλα σημεία του Πόντου, της Μικράς Ασίας και του Καυκάσου.
Την ίδια περίοδο (18ος-19ος αι.) Έλληνες από τα χωριά του Μεσοχαλδίου ίδρυσαν δεκάδες οικισμούς στις περιοχές της Κερασούντας, της Νικόπολης, της Σεβάστειας, των Κοτυώρων και αλλού.
Η περίοδος ακμής της Χαλδίας και της Αργυρούπολης κράτησε μέχρι τον 19ο αιώνα. Στη συνέχεια τα ορυχεία αργύρου παρήκμασαν και σημειώθηκαν μετακινήσεις πληθυσμών ιδιαιτέρως μετά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο του 1828.
Την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την περιοχή της Αργυρούπολης ακολούθησε η ερήμωση πολλών ελληνικών χωριών της Χαλδίας, των οποίων οι κάτοικοι ακολούθησαν τους ομόδοξους Ρώσους. Ήταν τότε που άρχισαν να σχηματίζονται οι πολυπληθείς κοινότητες των Ελλήνων στην περιοχή του Καυκάσου. Να σημειωθεί ότι οι πληθυσμοί αυτοί ενισχύθηκαν το 1878, οπότε δεκάδες χιλιάδες Έλληνες της Χαλδίας εγκαταστάθηκαν στα υπό ρωσική κατοχή εδάφη του Καρς.
Οι κρυπτοχριστιανοί
Το 1856 υπεγράφη η Συνθήκη για τον τερματισμό του Κριμαϊκού Πολέμου και η Οθωμανική Αυτοκρατορία ανέλαβε την υποχρέωση να σέβεται την θρησκευτική ελευθερία των χριστιανών υπηκόων της. Τότε εκδόθηκε το περίφημο Χάτι Χουμαγιούν, το αυτοκρατορικό διάταγμα που αναγνώριζε ελευθερία και ισότητα σε όλους τους κατοίκους της επικράτειας.
Το διάταγμα επικυρώθηκε στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων (31 Μαρτίου 1856) και την επόμενη χρονιά φανερώθηκαν οι κρυπτοχριστιανοί της Χαλδίας, οι οποίοι για γενιές διατηρούσαν κρυφά τις χριστιανικές παραδόσεις και την πίστη τους, ενώ δημοσίως ακολουθούσαν τους τύπους της μουσουλμανικής θρησκείας.
Στην Κρώμνη, το Σταυρίν, τη Σάντα και αλλού οι λεγόμενοι κλωστοί αποκαλύφθηκαν προκαλώντας κοινωνική αναταραχή.
Φυσικά, δεν φανερώθηκαν όλοι οι κρυπτοχριστιανοί· μετά το Χάτι Χουμαγιούν πολλές οικογένειες συνέχισαν να ζουν με διπλή θρησκεία μέχρι την Ανταλλαγή. Μετά την αποχώρηση των κληρικών, οι κρυπτοχριστιανοί σταδιακά αφομοιώθηκαν στο Ισλάμ χάνοντας ολότελα τη χριστιανική τους πίστη.
Πάντως υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες για απογόνους κρυπτοχριστιανών που συνέχιζαν να ζουν στις περιοχές του Σταυρίου, της Μούζενας, της Άρδασσας κ.ά. Ίσως να σημαίνει κάτι τελικά το γεγονός ότι το μοναδικό μέλος του Κοινοβουλίου της Τουρκίας που αντιπολιτευόταν τους εθνικιστές του 1923 είχε εκλεγεί στην Αργυρούπολη.
Πριν από τον ξεριζωμό η περιοχή της Χαλδίας Κατοικούνταν από περίπου 80.000 Έλληνες, οι οποίοι ζούσαν σε διάφορες πόλεις, κώμες και χωριά της περιοχής.
