Μάιος του 1924. Αφήνοντας πίσω τα Λοιμοκαθαρτήρια της Καλαμαριάς, 70 οικογένειες από την ευρύτερη περιοχή της Κωνσταντινούπολης (τον Άγιο Στέφανο, το Φανάρι, τις Νύμφες, το Αβάσσο, το Τσιφούτ Μπουζάς, κ.α.), και 36 οικογένειες από τη Μικρά Ασία (το Ικόνιο, το Πέρα, το Προκόπι, τη Μάκρη κ.α.) καλούνται να βρουν τον νέο τόπο που θα αποκαλέσουν «σπίτι».
Οι ανταλλάξιμοι –όπως αποκαλούνται όσοι κλήθηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, κατ’ εφαρμογή της ελληνοτουρκικής Σύμβασης της Λοζάνης–, είχαν να επιλέξουν ανάμεσα στα Κάτω Πατήσια (τη γνωστή γειτονιά της Αθήνας, τότε εξοχική περιοχή) και το Οίον το Δεκελεικόν κατά τον Όμηρο. Τότε βέβαια, 100 χρόνια πριν, ήταν το Μπογιάτι· σήμερα είναι ο Άγιος Στέφανος, η κωμόπολη των περίπου 10.000 κατοίκων που τείνει να γίνει προάστιο της Αθήνας και είναι γνωστή ως κόμβος λόγω του σιδηροδρομικού σταθμού.
Από τη μετονομασία που παραπέμπει στον Άγιο Στέφανο Κωνσταντινούπολης (Γεσίλκιοϊ), του χωριού-λιμανιού που υπάγεται στη Μητρόπολη Δέρκων, γίνεται σαφές ότι η επιτροπή των προσφύγων επέλεξε το δάσος – δασώδης περιοχή σημαίνει το ομηρικό όνομα. Το μόνο που υπήρχε εκεί ήταν ο σιδηροδρομικός σταθμός «Οίον» που είχε κατασκευαστεί το 1904. Στα 2 χιλιόμετρα ήταν ο οικισμός του (Παλιού) Μπογιατίου, της σημερινής δηλαδή Άνοιξης.
Οι γηγενείς δεν είδαν με καλό μάτι την άφιξη των προσφύγων, τους οποίους φέρονται να αποκαλούσαν Πρό(ς)-Σφιγγες. Ανατολικά των γραμμών του τρένου εγκαταστάθηκαν οι Κωνσταντινουπολίτες και δυτικά οι Μικρασιάτες. Στην πλειοψηφία τους μορφωμένοι, ξεκίνησαν από το μηδέν λαμβάνοντας κτηματικό κλήρο έναντι 45.000 δραχμών.
Τα πρώτα δίχωρα σπίτια χτίστηκαν το 1926 – όλο αυτό το διάστημα η διαμονή ήταν σε αντίσκηνα. Στην πρώτη απογραφή που έγινε το 1928 στην περιοχή υπήρχαν 800 οικογένειες – είχαν προστεθεί και πρόσφυγες από τον Πόντο και την Καππαδοκία.
Σε αντίσκηνο γίνονταν και τα μυστήρια, μέχρι να ξεκινήσει η ανέγερση του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου, λίγο πριν από την Κατοχή. Το ημιτελές κτίσμα έγινε από τους Γερμανούς αποθήκη για ζωοτροφές.
Η κολυμπήθρα και το λιβανιστήρι (δωρεά του Λάζαρου Νικολαΐδη) χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, ενώ η εικόνα της Παναγίας της Αβασσιώτισας (14ος αι.), με αναπαράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου, θεωρείται θαυματουργή και έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Την έφερε στην Ελλάδα με κίνδυνο της ζωής του ο Λάζαρος Χαβιαρόπουλος, Κωνσταντινουπολίτης από το Άβασσο.
Την περασμένη Κυριακή στον μητροπολιτικό ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου ο μητροπολίτης Γέρων Δέρκων Απόστολος τέλεσε σε συγκινητικό κλίμα Αρχιερατική Θεία Λειτουργία, για τα 100 χρόνια από την ίδρυση της ενορίας αλλά και για τη γιορτή του Αγίου Γρηγορίου μητροπολίτη Δέρκων. Επίσης τέλεσε μνημόσυνο για τις ψυχές των ανταλλαγέντων προσφύγων.
Ως δώρο έλαβε ένα αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Αβασσιώτισας, ενώ ξεναγήθηκε και στο ιστορικό μουσείο του ναού, όπου φυλάσσονται εικόνες, σταυροί, δισκοπότηρα, αρχεία, κ.ά, που προέρχονται από τα χωριά της Μητρόπολης Δέρκων.
Το απόγευμα της ίδιας ημέρας πραγματοποιήθηκε εκδήλωση για την ανταλλαγή των πληθυσμών. «Δεν λησμονούμε το σχοινί του Πατριάρχη και τη θυσία των Ποιμένων» ήταν ο τίτλος της ομιλίας του πολιτικού επιστήμονα και συγγραφέα Κωνσταντίνου Χολέβα.
«Ο μητροπολίτης Γέρων Δέρκων ζωντάνεψε την ιστορία που “έγραψαν” οι πρόγονοί μας. Ήρθαν σ’ αυτόν εδώ τον τόπο και δημιούργησαν, Τους ευχαριστούμε και οφείλουμε να τους τιμούμε» είπε υποδεχόμενη τον υψηλό προσκεκλημένο η δήμαρχος Διονύσου Κατερίνα Μαϊχόσογλου.
Στον δικό του χαιρετισμό ο κ. Απόστολος ανέφερε: «Είμαστε εδώ για να αποτίσουμε φόρο τιμής στη μνήμη των προγόνων μας, να εορτάσουμε μαζί με τα παιδιά μας, τα οποία αποτελούν το μέλλον αυτού του τόπου, και να διδάξουμε την Ιστορία».
Από τη μεριά το ο μητροπολίτης Κηφισίας, Αμαρουσίου, Ωρωπού και Μαραθώνος Κύριλλος τόνισε αναφερόμενος στους πρόσφυγες: «Κι όμως, με τις προσπάθειες, τη νοικοκυροσύνη τους, με το πνεύμα που διέθεταν, ανέπτυξαν τις περιοχές, παρά τα όποια προβλήματα συνάντησαν. Δημιούργησαν ανθηρές οικονομικά κοινότητες».
Στη συνέχεια μαθητές και μαθήτριες από τα δημοτικά του Αγίου Στεφάνου παρουσίασαν τραγούδια και παραδοσιακούς χορούς, ενώ δόθηκαν και τα βραβεία διαγωνισμού ζωγραφικής για την Ανταλλαγή.
