Στους πρόποδες των Κρουσσίων ορέων, μόλις 20 χλμ βορειοανατολικά της πόλης του Κιλκίς, στην κορυφή δύο λοφίσκων σώζονται τα ερείπια αρχαίας πόλης. Ήταν χτισμένη σε προνομιούχα θέση, επέβλεπε την πεδιάδα του Γαλλικού ποταμού – άλλως Εχέδωρου, δηλαδή του έχοντος δώρα: χρυσό, χαλκό και άργυρο. Πιθανολογείται πως είναι η πολύ σημαντική πόλη Ίωρον της αρχαίας Κρηστωνίας, αλλά δεν έχει αποδειχτεί έως σήμερα.
Η ίδρυση της ανάγεται στον 10ο αιώνα π.Χ. (Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου), αναπτύχθηκε στα Κλασικά και Ελληνιστικά χρόνια και γνώρισε την μεγαλύτερη ακμή της κατά τα ρωμαϊκά χρόνια (1ο-3ο αι. μ.Χ.) μέχρι που καταστράφηκε από άγνωστη αιτία.
Ο αρχαιολογικός χώρος του Παλατιανού εντοπίστηκε το 1960 και η πρώτη ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκε έναν χρόνο αργότερα, το 1961. Οι αρχαιολογικές μαρτυρίες που βρέθηκαν δείχνουν πως πρόκειται για ένα αναπτυγμένο αστικό κέντρο οι κάτοικοι του οποίου ασχολούνταν με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, τη μεταλλουργία και τη βιοτεχνία.
Εξίσου ανεπτυγμένο ήταν και το εμπόριο, κι αυτό αποδεικνύεται από την εύρεση νομισμάτων που καταδεικνύουν έντονες εμπορικές σχέσεις με πόλεις της Μακεδονίας όπως η Θεσσαλονίκη, η Πέλλα, το Δίον, η Έδεσσα, οι Φίλιπποι, η Αμφίπολη κ.ά., έως και το Δυρράχιο στα παράλια της Αδριατικής. Ανάμεσα στα καλά διατηρημένα ευρήματα συγκαταλέγονται τα τέσσερα από τα πέντε συνολικά διασωθέντα αγάλματα που υπήρχαν στο «τιμητικό Ηρώο», που απεικονίζουν τα μέλη της οικογένειας του Πατράου (σημαντικού άντρα της πόλης) της συζύγου του Αμμίας και των δύο εκ των τριών γιων τους, των οποίων τα ονόματα διασώζονται σε ενεπίγραφες πλάκες: Αλέξανδρος, Μήδης και Ζωίλος.
Στους πρόποδες του λόφου, κάτω από την αρχαία πόλη, βρίσκεται το σημερινό χωριό Παλατιανό (παλιά ονομασία Σαραϊλή – σαράι στα τουρκικά σημαίνει παλάτι). Εκεί εγκαταστάθηκαν Πόντιοι κάτοικοι μετά τον ξεριζωμό τους από το χωριό Μπαγκντάντ του Καρς, οι οποίοι είχαν απώτερη καταγωγή από το Ταντουρλούχ της Χαλδίας και την περιοχή της Τραπεζούντας.
Μάλιστα διαθέτει έναν πολύ δραστήριο πολιτιστικό σύλλογο ο οποίος έχει την ονομασία «Παναγία Σουμελά».
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς, θέλοντας να συστήσει στο ευρύ κοινό την αρχαιολογική θέση, δημιούργησε ένα καλαίσθητο δεκάλεπτο βίντεο όπου παρουσιάζεται η ιστορία του αρχαίου οικισμού μέσα από τα ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Η προϊσταμένη της υπηρεσίας, αρχαιολόγος δρ Γεωργία Στρατούλη, καλεί το κοινό «να απολαύσει το οπτικοακουστικό υλικό και να επισκεφτεί τον αρχαιολογικό χώρο όλες τις εποχές του έτους»!
Αλεξία Π. Ιωαννίδου,
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
