Πατρίδας αρωθυμία με τη φωνή και τους στίχους του Θοδωρή Ανδρεάδη και τη λύρα του Γιώργου Καϊσίδη, που ταξιδεύουν νοερά στη Σάντα των Ποντίων, με όχημά τους αυθεντικούς σκοπούς και την ποντιακή διάλεκτο. Σανταίοι και οι δύο, όπως και ο Θανάσης Στυλίδης που έκανε την παραγωγή, παρουσιάζουν ένα μουσικό κομμάτι που έχει στον πυρήνα του το αντάρτικο στον ανατολικό Πόντο.
Το αντάρτικο της Σάντας είχε σκληροτράχηλους οπλαρχηγούς, με πιο φημισμένο όλων τον Ευκλείδη Κουρτίδη που άφησε το στίγμα του στις μάχες κατά των τσετών κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας των Ποντίων.
Οι απομονωμένοι οικισμοί, σκαρφαλωμένοι στις βουνοκορφές των Ποντικών Άλπεων σε μεγάλη απόσταση από τα διοικητικά κέντρα των Οθωμανών, θεωρείται ότι διαμόρφωσαν τον αδούλωτο χαρακτήρα των Σανταίων και το υψηλό φρόνημα αγωνιστικότητας. Με την ενηλικίωσή τους έπρεπε να φορέσουν άρματα, ενώ και οι γυναίκες οπλοφορούσαν για λόγους προστασίας – υπάρχουν μάλιστα καταγραφές για συμμετοχή τους σε μάχες με άτακτα στρατεύματα, δίπλα στους άνδρες.
Στις 9 Σεπτεμβρίου 1921 ξεκίνησε η εκτόπιση του ελληνικού πληθυσμού ως η μόνη λύση για τον έλεγχο της ημιαυτόνομης περιοχής. Οι Σανταίοι εκτοπίστηκαν στο Χίνις του Ερζερούμ, όπου οι περισσότεροι αποδεκατίστηκαν από το κρύο και τις επιδημίες το χειμώνα του 1921-22.
Οι αντάρτες παρέμειναν στα βουνά και ήταν οι τελευταίοι Έλληνες που έφυγαν από τον Πόντο. Μόλις τον Φεβρουάριο του 1924 αναχώρησαν από το λιμάνι της Τραπεζούντας.
