Ένα σημαντικό προσκυνηματικό μνημείο του Μικρασιάτικου Ελληνισμού, το ξακουστό «Αγίασμα» της Παναγίας της Φανερωμένης, στο νότιο τμήμα της πόλης των Κυδωνιών, το γνωστό Αϊβαλί, ανακαινίσθηκε από τον τοπικό δήμο αφού προηγουμένως ανασκάφτηκε, φέρνοντας στο φως άγνωστα στοιχεία για την ιστορία της αμιγώς ρωμαίικης αυτής πόλης, μέχρι την καταστροφή του 1922.
Το μνημείο εγκαινιάζεται επίσημα το Σάββατο 24 Μαρτίου από τη δημοτική αρχή, που το μετέτρεψε σε χώρο προσβάσιμο για τους επισκέπτες.
Το «Αγίασμα» της Φανερωμένης, στο νότιο τμήμα της πόλης, πολύ κοντά στην ιστορική εκκλησία της Παναγίας των Ορφανών (σημερινό Χαϊρεντίν πασά τζαμί), από τη Μικρασιατική Καταστροφή λειτούργησε αρχικά ως αποθήκη και στη συνέχεια ως ελαιοτριβείο λόγω της ύπαρξης στο εσωτερικό του πηγών με νερό. Στα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 2000, πέρασε στην ιδιοκτησία του υπουργείου Πολιτισμού της Τουρκίας κι αργότερα, με πρωτοβουλία του τότε δημάρχου της πόλης Χασάν Μπουλέντ Τουρκοζέν, το πήρε ο δήμος προκειμένου να αξιοποιηθεί στο πλαίσιο του σχεδίου ανάπλασης του ιστορικού κέντρου της πόλης.
Έτσι ξεκίνησαν και οι ανασκαφές, που κατέβηκαν κάτω από το δάπεδο του μνημείου και έφεραν στο φως προηγούμενες χρήσεις, και συγκεκριμένα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, πριν από την ανέγερσή του στη σημερινή μορφή, και σίγουρα μετά το 1852, όταν και αποκαλύφθηκε το εικόνισμα που εκτίθονταν στο χώρο. Κατά τις ανασκαφές, που έφτασαν σε δύο φλέβες νερού, βρέθηκε η δεξαμενή του «Αγιάσματος» με ανάγλυφες εικόνες αγγέλων και άλλα χριστιανικά σύμβολα.
Το μνημείο του «Αγιάσματος» στο Αϊβαλί δεν είναι ναός. Πρόκειται για μια όμορφη κατασκευή από τη γνωστή κόκκινη πέτρα της περιοχής, την περίφημη «σαρμουσακόπετρα», με το μπροστινό του τμήμα να στολίζει μια όμορφη κιονοστοιχία που καταλήγει σε ψευδοκορινθιακά κιονόκρανα και αέτωμα. Χτίστηκε το 1890 (όπως αναγράφεται και στο επιστύλιο), διαδεχόμενο προηγούμενο (χτισμένο το 1867) κτίσμα. Είναι πολύ κοντά στη σημερινή ακτογραμμή (περιοχή Αγγελή Γιαλός κατά τη ρωμαίικη ονοματολογία της περιοχής) και ταυτίζεται με το σημείο συγκέντρωσης του ρωμαίικου στοιχείου κατά την εκκένωση της πόλης στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Όπως υποστηρίζεται, η ιδιαίτερη αυτή εικόνα της Παναγίας με το Χριστό στην αγκαλιά της, ο οποίος παίζει με ένα τόπι, πρέπει να έπεσε από κάποιον από τους αποχωρούντες Έλληνες.
Το 1821, το Αϊβαλί εκκενώθηκε λόγω της ενεργούς συμμετοχής του στην Ελληνική Επανάσταση, καθώς και της ιδεολογικής στήριξης στον αγώνα μέσα από την Ακαδημία Κυδωνιών που λειτουργούσε εκεί.
Η Ακαδημία Κυδωνιών, ως γνωστόν, αποτέλεσε κέντρο του Ελληνικού Διαφωτισμού. Μετά την επιστροφή των Κυδωνιατών στο Αϊβαλί το 1832 και το ξαναχτίσιμο της πόλης, το 1852 βρέθηκε –«φανερώθηκε»– το εικόνισμα με θαυματουργικό τρόπο κατά την παράδοση. Το γεγονός αποτέλεσε αφορμή εμψύχωσης των Ρωμιών κατοίκων, που οδήγησε και στην ανάπτυξη της πόλης και το οικονομικό θαύμα που συντελέστηκε ιδιαίτερα στα τέλη του 19ου αιώνα. Δείγματα του οικονομικού αυτού θαύματος είναι ορατά και σήμερα στους επισκέπτες του Αϊβαλιού.
Το 1922, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες μετέφεραν τη λατρεία της Φανερωμένης στη Μυτιλήνη, συνεχίζοντας να πραγματοποιούν πανηγύρι όπως και στο Αϊβαλί, στις 28 Ιουνίου. Αντίγραφο της εικόνας υπάρχει στην κατοχή των απογόνων του αείμνηστου Αϊβαλιώτη καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης Γιάννη Φουντούλη. Ο τελευταίος έχει εκδώσει μέσω των εκδόσεων της μητρόπολης Μυτιλήνης και μια μικρή μονογραφία αφιερωμένη στο μνημείο, με τίτλο «Η Παναγία η Φανερωμένη των Κυδωνιών». Σε αξιόπιστες πηγές (μαρτυρίες από πρόσφυγες) αναφερόταν ότι η εικόνα της Φανερωμένης των Κυδωνιών μεταφέρθηκε στη Μυτιλήνη το 1922 για να μετακινηθεί στη συνέχεια, και συγκεκριμένα στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, στην Αττική.
- Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ / Σ. Μπαλάσκας.
