Πράσινη από άκρη σε άκρη, μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι, χτισμένη σε υψόμετρο 1.500-1.800 μέτρων σε μια απροσπέλαστη κόχη των Ποντικών Άλπεων, η Σάντα με τους επτά οικισμούς της (εξού και Επτάκωμος) υποδέχθηκε για μια ακόμα φορά Έλληνες που ταξίδεψαν στις πατρογονικές εστίες. Οδηγός στα χωριά που είναι σκαρφαλωμένα στην επάνω πλευρά της κοιλάδας του Γιάμπολη, ο Γιώργος-Γιλμάζ Τουράν ο οποίος ξενάγησε την ομάδα των Ποντίων.
Ας είχα χίλια πρόγατα
και πεντακόσια αρνία,
Ας είχα και την κάλη μου
’ς ση Σάντας τα ραχία.
Η Επτάκωμος Σάντα (τουρκικά: Dumanlı) σύμφωνα με τον Παντελή Μ. Κοντογιάννη ιδρύθηκε από Έλληνες των Πλατάνων και της Τόνιας το 1540. Στα μέσα του 19ου αιώνα πρόκειται πλέον για μια κωμόπολη 3.000 κατοίκων, οι περισσότεροι χριστιανοί. Στις αρχές του 20ού αιώνα οι επτά οικισμοί-ενορίες αριθμούν πάνω από 5.000 κατοίκους. Είναι η περίοδος της πνευματικής άνθησης, ενώ τότε δημιουργούνται και οι σύλλογοι «Ομόνοια» και «Θήχης».
Οι περίφημοι κτιστάδες της Σάντας ταξίδευαν σε ολόκληρο τον Πόντο φτιάχνοντας αρχοντικά, εκκλησίες, γεφύρια. Σε δεκάδες περιοχές (Γέμουρα, Σούρμενα, Λερί, Παϊπούρτη, Καρς, Τσάλκα) δημιουργούνται οικισμοί Σανταίων· πίσω στη μητρόπολη οι ξενιτεμένοι εκτός από πλούτο φέρνουν και τις νέες τάσεις που εμφανίζονται στη Ρωσία και στον Καύκασο.
Μάνα δώσ’ με την ευχή σ’
και τη κυρού μ’ το μαρτέν,
‘Σ σην Σάνταν που θα γεννά
‘ς σο ραχίν πρέπ’ να εβγαίν’.
Η απομόνωση των οικισμών της Σάντας στις βουνοκορφές των Ποντικών Άλπεων, μακριά από τα διοικητικά κέντρα των Οθωμανών, ήταν η βασική αιτία εμφάνισης του αντάρτικου. Με την ενηλικίωσή του ο Σανταίος έπρεπε να φορέσει τα άρματα· στις αρχές του 20ού αιώνα στην περιοχή υπήρχαν ολόκληρες ομάδες ενόπλων τις οποίες το οθωμανικό κράτος αδυνατούσε να ελέγξει. Το 1918 η Κεντρική Επιτροπή οργανώνει ομάδες ενόπλων για την προστασία των οικισμών από τους Τσέτες που είχαν αρχίσει τις επιδρομές. Γενικός αρχηγός ο κατεπάν Ευκλείδης Κουρτίδης.
Μέχρι το 1921 η Σάντα ήταν αυτόνομη. Τότε οι τουρκικές Αρχές αποφασίζουν τον εκτοπισμό όλου του πληθυσμού μην μπορώντας να κάμψουν την αντίσταση των ανταρτών. Στις 9 Σεπτεμβρίου ξεκινά η εκτόπιση στο Χίνις του Ερζερούμ. Μέχρι να τελειώσει ο χειμώνας, οι περισσότεροι Σανταίοι είχαν αποδεκατιστεί από το κρύο και τις επιδημίες. Οι αντάρτες της Σάντας, όμως, ήταν οι τελευταίοι Έλληνες που έφυγαν από τον Πόντο, τον Φεβρουάριο του 1924.
Σήμερα οι κώμες της Σάντας έχουν αυξηθεί σε εννιά και έχουν περίπου 300 οικήματα.
Το σύμπλεγμα των οικισμών ονομάζεται Ντουμανλί, δηλαδή «μέρος εν μέσω καπνών και ομίχλης», προφανώς λόγω της έντονης ομίχλης που επικρατεί στην περιοχή τον περισσότερο καιρό. Πράγματι, η ομίχλη σκεπάζει σχεδόν μόνιμα την περιοχή, ακόμη και κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.
Μέχρι σήμερα σώζονται εκκλησίες: στην κώμη Τερζάντων (Terzil, Τερζίλ) ο Άγιος Θεόδωρος, στο Πινιατάντων (Binatlı, Μπινατλί) ο Προφήτης Ηλίας, στο Ισχανάντων (İşhan, Ίσχαν) η Αγία Κυριακή και ο Άγιος Χριστόφορος, στο Ζουρνατσάντων (Çinganlı, Τσινγκανλί) ο Άγιος Κωνσταντίνος και ο Άγιος Πέτρος.
- Διαβάστε περισσότερα για τη Σάντα στον ταξιδιωτικό οδηγό Ανατολικός Πόντος που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ινφογνώμων.
- Οι φωτογραφίες του άρθρου είναι του Γιώργου-Γιλμάζ Τουράν.
- Διαβάστε από το αρχείο του pontos-news.gr για τη σφαγή των νηπίων της Σάντας.
