Ο Πόλυς (Πολύκαρπος) Χάιτας υπήρξε ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους του ποντιακού θεάτρου στην Ελλάδα και συνέβαλε καθοριστικά στην πολιτιστική ζωή της Κατερίνης κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Ως διοικητικός, ηθοποιός και σκηνοθέτης υπήρξε από τους πρωτεργάτες του Ποντιακού Θεατρικού Ομίλου Αθηνών και του αντίστοιχου της Θεσσαλονίκης.
Είχε γεννηθεί στις 31 Οκτωβρίου 1901 στα Κοτύωρα. Οι γονείς του, Ευκλείδης και Χαρίκλεια, μετανάστευσαν στον Καύκασο όταν εκείνος ήταν ακόμη μικρός.
Εκεί έκανε σπουδές στη φωνητική μουσική και άρχισε να εργάζεται σε θεατρικό συγκρότημα της Μόσχας ως ηθοποιός και σκηνοθέτης, συμμετέχοντας σε παραστάσεις ελληνικών και ποντιακών έργων. Αργότερα περιόδευσε στη νότια Ρωσία με θεατρικό όμιλο. Το 1927, στη Μόσχα, εντάχθηκε σε θεατρικό συγκρότημα που παρουσίαζε παραστάσεις στο Ακαδημαϊκό Θέατρο της Δημοκρατίας της Αμπχαζίας.
Το 1929 ήρθε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στην Κατερίνη, όπου ήδη βρίσκονταν οι γονείς του μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών. Εκείνη τη χρονιά, διαπιστώνοντας ότι στην πόλη δεν ήταν γνωστή καν η έννοια του θεάτρου, σκηνοθέτησε το έργο του Νικόλαου Λάσκαρη Ο μύλος της Έριδος για το Σύλλογο Νέων των Ευαγγελικών. Οι παραστάσεις είχαν τεράστια επιτυχία, και όλη η πόλη μαζεύτηκε για να τις παρακολουθήσει.
Αυτό τον οδήγησε να ανεβάσει και άλλο έργο κατά παραγγελία της Φιλοπτώχου Εταιρείας της Ευαγγελικής Εκκλησίας –ευαγγελικός και ο ίδιος–, με τίτλο Η νυξ της ελεημοσύνης του Ιωάννη Βουλοδήμου, σε συνεργασία με τοπικούς καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων και ο Νίκος Σπανίδης.
Σημαντικός σταθμός της καλλιτεχνικής του πορείας στην Κατερίνη ήταν η παράσταση του έργου Η φτώχεια εντροπή ’κ’ έν’ το 1942 – ποντιακή διασκευή του έργου Η φτώχεια δεν είναι ντροπή του Ρώσου συγγραφέα Οστρόβσκι.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής εγκατέλειψε την Κατερίνη, και το 1943 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όπου συνέχισε τη θεατρική και καλλιτεχνική του δραστηριότητα. Τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου δημοσίευσε στο δεύτερο τεύχος του μηνιαίου λαογραφικού περιοδικού Χρονικά του Πόντου που εξέδιδε ο Σύλλογος Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» την «Ωδή στην ποντιακή λύρα» (από το ηθογραφικό δράμα Η φτώχεια εντροπή ’κ’ έν’). Το ποίημα (το μοναδικό που έχει γράψει, αλλά με βαθύ αποτύπωμα στη συλλογική ποντιακή συνείδηση) δημοσιεύτηκε στη στήλη «Σύγχρονη ποντιακή λογοτεχνία», μαζί με κείμενα των Ηλία Τσιρκινίδη, Θεόδωρου Κανονίδη, Ξένου Ξενίτα και Χαράλαμπου Λεμονόπουλου:
Σύρω το τοξάρι μ’ δεξά, ανοίγουνταν γεράδες,
παίρω και σύρ’ άτο ζερβά, κλαινίζω τοι μανάδες.
Για πέι-με, λύρα μ’ έμορφον, πώς εγροικάς ατ’ όλα
και το λαλόπο σ’ το γλυκόν, πώς παίρ’ λαρών’ τα πόνα;
Τα πλούτ’ ας είναι τη ζαγκίν κ’ εσύ τ’ εμόν ας είσαι·
σ’ όλα τα τέρτα μ’, ση χαρά μ’, συ μαναχόν κανείσαι.
Η ψή μ’ τ’ απέσ‘ όσταν πονεί, όσταν τζιζ’ το καρδόπο μ’,
εσέναν παίρω με τ’ εμέν και τραγωδώ τ’ αρνόπο μ’.
Γεννίγομες κι’ ούλ’ χάρουνταν, εσύ ερχεσ’ ηύρικ’ς μας
κι’ ους να γερούμ’ και δάνομε εσύ χαρεντερίεις μας.
Πάππον προς πάππον με τ’ εσέν έρχομες και θα πάμε,
σουμάδα, γάμον, φαγοπότ’, με τ’ εσέναν εφτάμε.
Λες μας τ’ εποίναν τ’ εμετέρ’ σα παλαιά τα χρόνα
κ’ εσύ θα λες ξαν’ ουλτς τοι νέοις τ’ εμέτερα τα πόνα.
Λες τη κυρού μ’ τα έργατα, τη μάνας-ι μ’ τα δάκρα,
εσύ κλαινίεις ξενιτεμέντς, πέραν ‘ς σα θαλασσάκρα.
Και σο ταφίν έμουν απάν’ εσύ μοιρολογάς μας,
εσύ εξέρτς το βάλσαμον, εσύ παρηγοράς μας!
Και λες, και κλαις, και χάρεσαι…
Ο Χάιτας ήταν γνωστός για τις θεατρικές του παραστάσεις και τα έργα του που αντλούσαν έμπνευση από τη ζωή των Ελλήνων του Πόντου. Μεταξύ τους συγκαταλέγονται τα Θεού πλάσμαν έν’ και ο φτωχός, Τ’ άστρα κατηβάζ’νε τ’ άστρα και Οι τελευταίοι.
Στο αυτοβιογραφικό κείμενό του «Η συμμετοχή μου στο θέατρο 1917-1970» κατέγραψε την προσωπική του πορεία και την πολιτιστική ζωή της Κατερίνης σε μια κρίσιμη ιστορική περίοδο. Γραμμένο στην ποντιακή διάλεκτο, αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορία του θεάτρου και της ποντιακής κοινότητας στην Ελλάδα.
Το 1969 ξεκίνησε η συνεργασία του με το Σύλλογο Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί» της Καλλιθέας, η οποία διήρκεσε έως το 1985, οπότε αποχώρησε λόγω ασθένειας. Κατά τη διάρκειά της συνέβαλε στην ανάπτυξη του ποντιακού θεάτρου συγγράφοντας έργα, συλλέγοντας πνευματικό υλικό και μαγνητοφωνώντας μαρτυρίες προσφύγων πρώτης γενιάς.
Το 1986 το ιστορικό σωματείο τον τίμησε σε ειδική εκδήλωση, κατά την οποία παρουσιάστηκαν αποσπάσματα από το έργο του Οι τελευταίοι και εκφωνήθηκαν χαιρετισμοί από διάφορες προσωπικότητες.
Ο Πόλυς Χάιτας πέθανε στις 6 Αυγούστου του 1987, αφήνοντας πλούσια πολιτιστική κληρονομιά στο ποντιακό θέατρο και στον ελληνισμό. Η συλλογή του με θεατρικά έργα του ποντιακού ρεπερτορίου, δικά του και άλλων συγγραφέων –251 στο σύνολο– είναι κατατεθειμένη στην Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.
