Η Σμύρνη του Σεπτεμβρίου του 1922 δεν ήταν πια η πόλη που γνώριζαν οι κάτοικοί της. Η κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου, η άφιξη χιλιάδων προσφύγων και η είσοδος του τουρκικού στρατού είχαν δημιουργήσει συνθήκες απόγνωσης.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος βρέθηκε αντιμέτωπος με μια από τις πιο τραγικές στιγμές της ιστορίας του μικρασιατικού ελληνισμού.
Δεν εγκατέλειψε την πόλη όταν ο κίνδυνος έγινε άμεσος. Παρέμεινε κοντά στους πιστούς του, σε μια περίοδο κατά την οποία χιλιάδες άνθρωποι αναζητούσαν τρόπο διαφυγής και η τύχη των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας κρεμόταν από μια κλωστή.
Στις 29 Οκτωβρίου 1922, η αμερικανική εφημερίδα The Washington Times αφιέρωσε δημοσίευμά της στο θάνατό του, με τίτλο «Πώς μαρτύρησε ο Αρχιεπίσκοπος της Σμύρνης» («How the Archbishop of Smyrna Was Martyred»). Το άρθρο επιχειρούσε να μεταφέρει στο αμερικανικό κοινό την έκταση της τραγωδίας που είχε προηγηθεί και να περιγράψει τη βίαιη δολοφονία του ιεράρχη, η οποία είχε συγκλονίσει τον ελληνισμό.
Στον υπότιτλό του, το δημοσίευμα αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι βάρβαροι Τούρκοι συνέλαβαν τον κορυφαίο χριστιανό ιεράρχη της Μικράς Ασίας και τον διαμέλισαν με άλογα σε δημόσια πλατεία της Σμύρνης» αποδίδοντας με ωμό τρόπο τις αποτρόπαιες πράξεις των Τούρκων εις βάρος του Αρχιεπισκόπου Σμύρνης Στην κεντρική εικόνα, δε, παρομοιάζει το μαρτύριο του Χρυσοστόμου με εκείνο του Αγίου Ιππολύτου.
Το δημοσίευμα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό τεκμήριο του τρόπου με τον οποίο η καταστροφή της Σμύρνης και ο θάνατος του Χρυσοστόμου παρουσιάζονταν στον διεθνή Τύπο τις εβδομάδες που ακολούθησαν τα γεγονότα.
Η παραμονή στη Σμύρνη και η άρνηση να εγκαταλείψει το ποίμνιο
Ο Χρυσόστομος Σμύρνης, κατά κόσμον Χρυσόστομος Καλαφάτης, γεννήθηκε το 1867 στην Τρίγλια της Προποντίδας. Ανέλαβε τη Μητρόπολη Σμύρνης το 1910 και συνδέθηκε στενά με την υπεράσπιση του ορθόδοξου πληθυσμού της περιοχής, σε μια εποχή κατά την οποία οι χριστιανικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αντιμετώπιζαν διώξεις και αυξανόμενη ανασφάλεια.
Όταν οι τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις εισήλθαν στη Σμύρνη, τον Σεπτέμβριο του 1922, ο ιεράρχης παρέμεινε στην πόλη. Σύμφωνα με το δημοσίευμα της Washington Times, προσπάθησε να συμβάλει στην αποτροπή της βίας, απευθύνοντας έκκληση στους στρατιωτικούς διοικητές να διατηρήσουν την τάξη και καλώντας τους πιστούς να διατηρήσουν την ψυχραιμία τους.
Η στάση του αυτή δεν τον προστάτευσε. Το δημοσίευμα περιγράφει ότι παραδόθηκε σε εξαγριωμένο πλήθος και υπέστη βασανιστήρια πριν δολοφονηθεί δημόσια.
Επικαλείται, μάλιστα, πληροφορίες που είχαν μεταφερθεί στην Αθήνα από τον Μητροπολίτη Εφέσου Χρυσόστομο Χατζησταύρου, ο οποίος είχε καταφέρει να διαφύγει από τη Σμύρνη.
Το αμερικανικό άρθρο αναφέρει με ιδιαίτερα σκληρές λεπτομέρειες ότι ο ιεράρχης βασανίστηκε και ότι ο θάνατός του επήλθε με φρικτό τρόπο στην πλατεία Ικί Τσεσμέ. Οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες πρέπει να διαβάζονται ως η περιγραφή που δημοσιεύτηκε τότε, καθώς οι ιστορικές αφηγήσεις για τις ακριβείς συνθήκες της δολοφονίας του παρουσιάζουν επιμέρους διαφοροποιήσεις.
Η βασική ιστορική πραγματικότητα, ωστόσο, παραμένει: ο Χρυσόστομος δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια των βιαιοτήτων που ακολούθησαν την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη. Η επιστημονική μελέτη της Βικτώριας Σολομωνίδου, δημοσιευμένη στο Δελτίο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών το 1983, αξιοποιεί την αναφορά του Μητροπολίτη Εφέσου προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο και καταγράφει το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο των τελευταίων ημερών της πόλης.
Η σημασία του άρθρου της Washington Times δεν περιορίζεται στη δραματική περιγραφή του θανάτου ενός εκκλησιαστικού ηγέτη. Αποτυπώνει την προσπάθεια του αμερικανικού Τύπου να μεταφέρει στο κοινό του τις πληροφορίες που έφταναν από τη Μικρά Ασία, σε μια περίοδο κατά την οποία οι μαρτυρίες επιζώντων και προσφύγων αποκάλυπταν σταδιακά την έκταση της καταστροφής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι η εφημερίδα επικαλείται τη γαλλική Le Figaro, υποστηρίζοντας ότι η περιγραφή της δεν προερχόταν από έντυπο που θα μπορούσε εύκολα να θεωρηθεί εχθρικό προς την τουρκική πλευρά.
Η αναφορά αυτή αποτελεί μέρος του επιχειρήματος του συντάκτη, ο οποίος επιδίωκε να ενισχύσει την αξιοπιστία των πληροφοριών που παρουσίαζε.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, το δημοσίευμα του 1922 της Whasington Times παραμένει ένα ιστορικό τεκμήριο της εποχής: μια καταγραφή που φέρνει ξανά στο προσκήνιο το θάνατο του Μητροπολίτη και την τραγωδία που βίωσαν οι πληθυσμοί της Σμύρνης.
