Το όνομά της, μαγικό. Η εμφάνισή της, εντυπωσιακή. Η ιστορία της ζωής της, συγκλονιστική. Τόσο για το καλλιτεχνικό της έργο όσο και για την προσφορά της στον αγώνα κατά των κατακτητών.
Ο χαρακτηρισμός «Ελληνίδα Μάτα Χάρι» δεν αρκεί για να περιγράψει την Έλλη Ζουρούδη: Πίσω από την ομορφιά και τη γοητεία της υπήρχε μια γενναία γυναίκα, αποφασισμένη να συμβάλει στην αντίσταση κατά του εχθρού.
Η Έλλη Ζουρούδη ήταν μια μεγαλοαστή με σπουδές και ξεχωριστή καριέρα. Ο πόλεμος, βέβαια, χώρισε αυτή την καριέρα στα δύο. Και όχι μόνο χρονικά, αφού στην πορεία η εμπνευσμένη χορεύτρια και χορογράφος έδωσε τη θέση της στη σπουδαία δασκάλα χορού. Όμως αυτό, όπως αποδείχθηκε, δεν την απασχολούσε ιδιαίτερα.
Στο βιβλίο που καταγράφει όσα ξεχωριστά έζησε, φαινόταν περισσότερο περήφανη για τους μαθητές και τις μαθήτριές της παρά για τα δικά της επιτεύγματα. Γιατί η χαρά της προσφοράς μπορεί να ξεπερνά το «εγώ», όσο προνομιούχα κι αν έχει ξεκινήσει κάποιος τη ζωή του.
Με τις καλύτερες περγαμηνές
Ανήκε στους Αιγυπτιώτες, τους Έλληνες της Αιγύπτου, και προερχόταν από ένα περιβάλλον με οικονομική άνεση, καλλιέργεια και υψηλή αισθητική.
Γεννήθηκε και μεγάλωσε σε εύπορη οικογένεια στην Αλεξάνδρεια. Από μικρή έδειξε έφεση στο χορό και η οικογένειά της τη στήριξε. Μάλιστα, σε πολύ νεαρή ηλικία βρέθηκε στο Παρίσι και στο Λονδίνο για ανώτερες σπουδές μπαλέτου και χορογραφίας.
Το 1932 ανέλαβε θέση καθηγήτριας χορού στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών. Το 1933 πήρε το δίπλωμά της και ίδρυσε την ομώνυμη σχολή χορού στο κέντρο της Αθήνας, στην οδό Νίκης.
Παράλληλα με τη διδασκαλία –που αποδείχθηκε η μεγάλη της αγάπη–, ήταν χορογράφος και σολίστ του Μελοδραματικού Ομίλου και του «Γ’ Ελληνικού Μελοδράματος», με εμφανίσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Από το 1933 έως το 1938 ήταν πρώτη χορεύτρια στο Θέατρο Ολύμπια και σε άλλα αθηναϊκά θέατρα.
Συνολικά χορογράφησε ή εμφανίστηκε ως πρωταγωνίστρια σε 26 όπερες και οπερέτες, μεταξύ των οποίων και Το δαχτυλίδι της μάνας, του Μανώλη Καλομοίρη. Η συγκεκριμένη όπερα παρουσιάστηκε ξανά στο πλαίσιο των εορτασμών φιλίας που συνδέθηκαν με την ελληνοτουρκική προσέγγιση της περιόδου Ελευθέριου Βενιζέλου – Μουσταφά Κεμάλ.
Γυναίκα με καλλιέργεια και γοητεία, ήταν αγαπημένη παρουσία στα κοσμικά σαλόνια, αλλά και στα ανάκτορα. Διατηρούσε πολύ καλές σχέσεις με τον βασιλιά Γεώργιο Β’, και αξιοποίησε τις γνωριμίες της για καλό, όπως θα διαβάσετε παρακάτω.
Η Ζουρούδη ήταν μπροστά από την εποχή της, τόσο στην τέχνη όσο και στις αντιλήψεις της.
Σύμφωνα με τον βιογράφο της, Δήμο Λεβιθόπουλο, ο Αλέκος Σακελλάριος, ο οποίος εργαζόταν τότε ως δημοσιογράφος και έκανε τα πρώτα συγγραφικά του βήματα, είχε γράψει για την επιτυχία της σχολής της. Ο ίδιος ο Λεβιθόπουλος περιέγραφε τις προκαταλήψεις που αντιμετώπιζαν οι άνδρες χορευτές: «Μέχρι τότε, τους ανδρικούς ρόλους στο χορό τους κάνανε γυναίκες. Κανείς άνδρας δεν πήγαινε να χορέψει – υπήρχε και πρόβλημα στο… μουστάκι! Η Ζουρούδη, επειδή ήθελε άνδρες παρτενέρ, προσλαμβάνει χορευτές ομοφυλόφιλους».
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, η σχολή της τούς πρόσφερε και προστασία. Από εκεί πέρασαν προπολεμικά δεκάδες γνωστοί καλλιτέχνες, όπως ο Γιάννης Τσαρούχης, ο οποίος επιμελούνταν σκηνικά και κοστούμια.
«Ο πόλεμος δεν είναι φεστιβάλ»
Όλα άλλαξαν στη χώρα και στον κόσμο με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από την αρχή του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, η Ζουρούδη βοηθούσε όσο μπορούσε τον πλησίον της και την πατρίδα. Εξακολουθούσε να διατηρεί τη σχολή της και, μέχρι το 1941, χορογραφούσε παραστάσεις.
Τον Απρίλιο του 1941 τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στην πρωτεύουσα. «Αισθανόμουν την ανάγκη κάτι να κάνω. Η καλλιτεχνική μου προσφορά ήταν μια άχρηστη υπερπολυτέλεια στη δύσκολη αυτή εποχή, την εποχή της καταχνιάς. Ο πόλεμος δεν είναι φεστιβάλ. Έχει ανάγκη μόνο από στρατιώτες κι αυτό ένιωθα την ανάγκη να γίνω: στρατιώτης», είχε πει στον βιογράφο της, Δήμο Λεβιθόπουλο. Εκείνος, μαζί με τον Αρτέμη Μάτσα, κατέγραψε τις αναμνήσεις της στο βιβλίο Έλλη Ζουρούδη: Μια ζωή χορός.
Η ίδια περιέγραφε ως εξής το πώς μπήκε στον κόσμο της κατασκοπείας: «Μια μαθήτριά μου, η κόρη του Ιγγλέση που είχε κοσμηματοπωλείο στην οδό Σταδίου, με ρώτησε μια μέρα μεταξύ σοβαρού και αστείου αν ήθελα να απασχοληθώ στην κατασκοπεία. “Τι κάνει κανείς όταν απασχολείται στην κατασκοπεία;” ρώτησα. Το ίδιο βράδυ, ο σμήναρχος Κώστας Βαλσάμης, υπασπιστής του βασιλιά, ήρθε και με βρήκε.
»“Ήρθα να σου λύσω κάθε απορία σχετικά με το τι κάνεις στην κατασκοπεία”, μου είπε. Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε το πιο απρόσμενο χρίσμα της ζωής μου, η ένταξή μου στην ελληνοβρετανική οργάνωση. Αρχηγός του κλιμακίου ήταν ο Κάπτεν Βάο».
Συνεχίζοντας τη διήγησή της, είχε περιγράψει μια χαρακτηριστική επιχείρηση: «Θυμάμαι ότι ήρθε στη σχολή επιτελικό στέλεχος οργάνωσης –ήξερα μόνο τα ψευδώνυμα– και μου είπε: “Απόψε στις 8, στην οδό τάδε, θα πάμε στο σπίτι του Γερμανού διοικητή στο Κολωνάκι. Εσύ θα τον απασχολήσεις, για να βρω εγώ την ευκαιρία να φέρω σε πέρας μια πολύ σημαντική δουλειά”.
»Πήγαμε λοιπόν, εγώ έκανα ναζάκια στον Κομαντάντε κι όταν αυτός άρχισε να σαλιαρίζει, ο συνοδός μου, με τη βοήθεια ενός δικού τους, έψαχνε ένα σπουδαίο έγγραφο. Όπως έμαθα αργότερα, ήταν μια αναφορά στο Βερολίνο για τις προθέσεις της Τουρκίας και το ενδεχόμενο επίθεσης των Γερμανών μέσω Ελλάδας».
Οι… Κύπριοι φοιτητές
Μεγάλο μέρος της αντιστασιακής της δράσης οργανωνόταν μέσα από τη σχολή της. Τα γυναικεία αποδυτήρια, που ήταν πιο ευρύχωρα, τα διαμόρφωσε σε διαμέρισμα. Εκεί φιλοξενούσε τους αξιωματικούς που έκρυβε, ώσπου να μπορέσει να τους φυγαδεύσει.
«Βέβαια, οι μαθήτριες δεν έπρεπε να μυριστούν τίποτα. Γι’ αυτό, οι “επισκέπτες” ήταν όλη μέρα κλειδαμπαρωμένοι. Απορούσαν βέβαια κάποιες κοπέλες. Όταν με ρωτούσαν, τους απαντούσα ότι το έχω νοικιάσει σε Κύπριους φοιτητές για διαμονή, γιατί από τα δικά τους δίδακτρα δεν μπορούσα να ζήσω. Γελούσαν εκείνες και είχα το κεφάλι μου ήσυχο. Ακόμη κι αν ακούγανε κάτι, θα ήταν υποτίθεται οι Κύπριοι φοιτητές», είχε πει στον βιογράφο της.
«Όλα αυτά στη σχολή γίνονταν κάτω από τη μύτη των Γερμανών και με τη… συμπαράστασή τους. Γιατί κάποιοι είχαν φλερτ με τις χορεύτριες.
»Τους επέτρεψα, λοιπόν, να έρχονται, αλλά με “διόδια”. Εν αγνοία τους, οι Γερμανοί κατακτητές είχαν αναλάβει να καλύπτουν κονιάκ, φαγητό, τσιγάρα των καλεσμένων μου! Το βράδυ, όταν έφευγαν οι κοπέλες και τα φλερτ τους, ανασαίναμε. Έκλεινα την πόρτα, έβγαιναν εκείνοι για να ξεμουδιάσουν και μοιράζαμε τη λεία του εχθρού».
Η δράση αυτή εκτυλίχθηκε το καλοκαίρι του 1941. Τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς, η Ζουρούδη συνελήφθη και φυλακίστηκε, αρχικά στις φυλακές Αβέρωφ και στη συνέχεια στην Ελασσόνα. Η κράτησή της ήταν μαρτυρική, καθώς υπέστη κακοποιήσεις και μεγάλες στερήσεις. Τελικά αποφυλακίστηκε την Πρωταπριλιά του 1943.
Η δασκάλα με στιλ
Για τις υπηρεσίες που προσέφερε τιμήθηκε από τη βρετανική κυβέρνηση. Μετά τη δοκιμασία της Κατοχής επέστρεψε στην τέχνη της. Ξαναμπήκε στο χορό, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Αναζητώντας τις συνεργασίες της, εντοπίσαμε και άλλες, πέρα από την όπερα και τον κλασικό χορό. Το 1950, για παράδειγμα, συνεργάστηκε στην επιθεώρηση Η γυναίκα με το βέτο του θεάτρου Ακροπόλ, η οποία παίχτηκε για δύο σεζόν, και την επόμενη χρονιά στην επιθεώρηση Να τι θα πει Αθήνα.
Συνεργάστηκε επίσης στην ταινία Aliki My Love, τη μοναδική ξενόγλωσση κινηματογραφική προσπάθεια της Αλίκης Βουγιουκλάκη. Εκεί, όμως, όπου έδωσε τα πάντα ήταν στη διδασκαλία. Δεν είναι τυχαίο ότι μαθήτριές της υπήρξαν γυναίκες που αργότερα αναδείχθηκαν σε σπουδαίες πρωταγωνίστριες της σκηνής και του κινηματογράφου.
Για την ποιότητα και την ανθρωπιά της είχε γράψει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο παλαίμαχος χορευτής Τάκης Σαγιώρ.
Έχοντας εκδιωχθεί από την οικογένειά του στην Κέρκυρα, είχε βρεθεί άγνωστος μεταξύ αγνώστων στην Αθήνα. «Με αγάπησε από την πρώτη στιγμή! Με δέχτηκε στη σχολή της χωρίς να… πληρώνω! Και κρυφά από τα άλλα παιδιά μού διέθεσε το… γραφείο για να κοιμάμαι! Αυτή η αγία γυναίκα ήταν η μέγιστη καθηγήτρια κλασικού μπαλέτου», είχε γράψει.
Για τις επιλογές της κατά την Κατοχή δεν μετάνιωσε ποτέ, παρότι έβαλε την τέχνη της σε δεύτερη μοίρα. Ο Δήμος Λεβιθόπουλος είχε αναφερθεί και σε όσα εκείνη του εμπιστεύτηκε για τα δύσκολα χρόνια:
«Μου είπε δεκάδες ιστορίες που δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ. Όπως και ονόματα από τον καλλιτεχνικό χώρο που όχι μόνο δεν μπήκαν στην Αντίσταση, αλλά τρωγόπιναν με τους Γερμανούς κατακτητές και συνεργάστηκαν μαζί τους, δίνοντας πληροφορίες για ανθρώπους του χώρου που ήταν ενεργά στην Εθνική Αντίσταση. Αν ποτέ βγουν αυτά τα ονόματα, πολλοί θα πέσουν από τα σύννεφα για Έλληνες αστέρες που δεν στάθηκαν στο επίπεδό τους».
Ο Λεβιθόπουλος είχε μιλήσει και για το πόσο τον εντυπωσίασαν η παρουσία και η γοητεία της όταν τη γνώρισε, παρότι βρισκόταν ήδη σε προχωρημένη ηλικία. Μαθητές και γείτονές της στη Γλυφάδα, όπου έμενε με τον σύζυγό της, την θυμούνται ως μια ευγενική και κοκέτα γυναίκα, από το σπίτι της οποίας είχαν περάσει σημαντικές προσωπικότητες της διανόησης και της τέχνης.
Η Έλλη Ζουρούδη έφυγε από τη ζωή το 1991 και άφησε το σπίτι της στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Το σπίτι αυτό έχει παρουσιαστεί σε παλαιότερα δημοσιεύματα εγκαταλελειμμένο, ξεχασμένο και απαξιωμένο. Ευτυχώς για όλους μας, η ιστορία της ιδιοκτήτριάς του έχει καταγραφεί.
