Νέα στοιχεία για τη λατρεία του Διονύσου προκύπτουν από τις φετινές ανασκαφές στο Κουρούλ, στην περιοχή των Κοτυώρων του Πόντου. Στο οχυρό που συνδέεται με τον Μιθριδάτη ΣΤ’ Ευπάτορα και έγινε ακόμα πιο γνωστό για τη μαρμάρινη Κυβέλη που βρέθηκε στην αρχαία θέση της, η έρευνα εντοπίζει χώρους σχετικούς με τον διονυσιακό κύκλο.
Παράλληλα, τοπικά μέσα παρουσιάζουν ένα νέο ανάγλυφο που αναγνωρίζεται ως μορφή Σάτυρου.
Η ανακοίνωση του Δήμου Κοτυώρων μεταφέρει τις δηλώσεις του επικεφαλής των ανασκαφών, καθηγητή Σουλεϊμάν Γιουτζέλ Σενγιούρτ (Süleyman Yücel Şenyurt), από το Πανεπιστήμιο Ankara Hacı Bayram Veli. Ο αρχαιολόγος επισημαίνει ότι οι φετινές εργασίες έδωσαν πιο συγκεκριμένα στοιχεία για τους χώρους της διονυσιακής λατρείας, προσθέτοντας νέα δεδομένα στα ευρήματα των προηγούμενων ετών.
Ο Σάτυρος και ο διονυσιακός κύκλος
Πρόσφατα δημοσιεύματα από τα Κοτύωρα αναφέρονται σε ανάγλυφο Σάτυρου, παραπέμποντας σε εικόνες που είχε δημοσιοποιήσει ο επικεφαλής της ανασκαφής. Οι Σάτυροι ανήκουν στον μυθολογικό θίασο του Διονύσου και συνδυάζουν ανθρώπινα με ζωικά χαρακτηριστικά.
Η παρουσία μιας τέτοιας μορφής προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο στην εικονογραφία που έχει ήδη εντοπιστεί στο Κουρούλ.
Από παλαιότερες ανασκαφικές περιόδους είναι γνωστά ευρήματα όπως η μορφή του Διονύσου ως παιδί, ο Πάνας και αγγεία με μορφή αίγας.
Το ενδιαφέρον των νέων ερευνών επικεντρώνεται πλέον και στη χωρική οργάνωση της λατρείας, καθώς ο Σουλεϊμάν Γιουτζέλ Σενγιούρτ αναφέρεται σε ειδικότερους χώρους που συνδέονται με τον θεό.
Η Κυβέλη που βρέθηκε στη θέση της
Η ανακάλυψη που είχε στρέψει το ενδιαφέρον στο Κουρούλ έγινε τον Σεπτέμβριο του 2016. Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως μαρμάρινο άγαλμα της Κυβέλης, καθισμένης σε θρόνο, ύψους περίπου 1,10 μέτρου και βάρους περίπου 200 κιλών. Η είδηση προκάλεσε τότε μεγάλη προσέλευση επισκεπτών, που ανέβαιναν στον ανασκαφικό χώρο για να δουν το έργο πριν από την απομάκρυνσή του.
Το άγαλμα εντοπίστηκε σε ορθογώνια κόγχη, έναν μικρό ναΐσκο μέσα στο χώρο της κύριας εισόδου. Η θέση του δείχνει τον προστατευτικό ρόλο της θεάς στην πύλη του οχυρού. Σημαντικό είναι ότι βρέθηκε εκεί όπου είχε τοποθετηθεί στην αρχαιότητα, γεγονός που επέτρεψε τη μελέτη του μαζί με το αρχιτεκτονικό του περιβάλλον.
Στη δημοσίευσή τους στο περιοδικό OLBA το 2018, ο Σουλεϊμάν Γιουτζέλ Σενγιούρτ και η αρχαιολόγος Σέρα Ντουρουγκιονούλ (Serra Durugönül) προτείνουν, με βάση την τεχνοτροπία, χρονολόγηση γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. ή λίγο αργότερα. Διακρίνουν συγγένειες με τη γλυπτική της Περγάμου και θεωρούν ότι το έργο μπορεί να προϋπήρχε της τοποθέτησής του στην κόγχη της εισόδου. Η ενδεχόμενη μεταφορά του από άλλο κέντρο παραμένει ερευνητική υπόθεση.
Τα νομίσματα και τα ίχνη της καταστροφής
Η Κυβέλη είχε διατηρηθεί με φθορές. Τα χέρια της είχαν αποσπαστεί και βρέθηκαν στο έδαφος, ενώ έλειπε τμήμα του αριστερού ποδιού. Ο ανασκαφέας συνέδεσε τη διάσωσή της με την κατάρρευση της εισόδου κατά τη ρωμαϊκή επίθεση, όταν τα ερείπια την κάλυψαν. Ίχνη πυρκαγιάς και πολεμικά ευρήματα καταγράφονται στον χώρο.
Μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια ήταν το νόμισμα που βρέθηκε στην αγκαλιά της.
Γύρω από το άγαλμα είχαν εντοπιστεί και άλλα νομίσματα, καθώς και μεταλλικά αντικείμενα που ο Σουλεϊμάν Γιουτζέλ Σενγιούρτ ερμήνευσε ως αναθήματα. Τα ευρήματα αυτά επιτρέπουν να συνδεθεί η γλυπτή μορφή με τις πράξεις λατρείας των ανθρώπων που περνούσαν από την πύλη ή ζούσαν στο οχυρό.
Το Κουρούλ στον ελληνιστικό Πόντο
Οι ανασκαφές στο Κουρούλ ξεκίνησαν το 2010. Η οχυρωμένη εγκατάσταση, χτισμένη πάνω σε απόκρημνους βράχους κοντά στον ποταμό Μελέτ, εντάσσεται στον κόσμο του Βασιλείου του Πόντου. Η παρουσία αποθηκευτικών χώρων και μεγάλων αγγείων, μαζί με τις οχυρώσεις και τα λατρευτικά ευρήματα, δείχνει την ποικιλία των αναγκών που εξυπηρετούσε.
Αυτή την εικόνα παρουσίασε πρόσφατα το pontosnews.gr, με αφετηρία τη μελέτη του Αχμέτ Εμιρχάν Μπουλούτ στο περιοδικό Propontica. Η έρευνα συνέθετε δεδομένα από επτά θέσεις και ανέδειξε πώς η άμυνα, η αποθήκευση και η λατρεία συνυπήρχαν στις εγκαταστάσεις του ελληνιστικού Πόντου.
Τα νέα στοιχεία για τον Διόνυσο δίνουν συνέχεια σε αυτή την έρευνα. Δίπλα στη θεά που υποδεχόταν και προστάτευε όσους περνούσαν την πύλη, τα ευρήματα του διονυσιακού κύκλου εμπλουτίζουν την εικόνα της θρησκευτικής ζωής στο Κουρούλ. Η περαιτέρω μελέτη των χώρων και των αντικειμένων θα δείξει ακριβέστερα πώς οργανωνόταν η λατρεία μέσα στο οχυρό.
