Ο Πιοτρ (Πέτρος) Ιβάνοβιτς Μελισσηνός ήταν Έλληνας διοικητής Πυροβολικού και αναμορφωτής της στρατιωτικής εκπαίδευσης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Το όνομά του έχει συνδεθεί με τις νίκες των Ρώσων επί των Οθωμανών στην Ανατολική Ευρώπη. Έκανε καριέρα στο πεδίο της μάχης και αργότερα ως εκπαιδευτής στο στρατό.
Γεννήθηκε στις 11 (22 με το παλαιό) Ιανουαρίου του έτους 1726. Ο πατέρας του, Ιωάννης Μελισσηνός του Αθανασίου, είχε έρθει στη Ρωσία από τη Βενετία. Ο Πιοτρ είχε έναν μεγαλύτερο αδερφό, τον Ιβάν Ιβάνοβιτς Μελισσηνό, ο οποίος υπήρξε υψηλόβαθμος κρατικός υπάλληλος και διετέλεσε διευθυντής του Πανεπιστημίου της Μόσχας τα έτη 1757-1763.
Το όνομα των Μελισσηνών μας είναι γνωστό από την βυζαντινή περίοδο, καθώς οι Μελισσηνοί ανήκαν στη στρατιωτική ελίτ της βυζαντινής Μικράς Ασίας, έχουν βγάλει έναν πατριάρχη (Θεόδοτος Α’ 815-821) και υψηλόβαθμους κρατικούς υπαλλήλους.
Με την πτώση της βυζαντινής αυτοκρατορίας –της Ρωμανίας– όπως λεγόταν πραγματικά, κλάδοι της οικογένειας διασκορπίστηκαν στον ελλαδικό χώρο μέχρι και την Κρήτη.
Στη Ρωσία ο Ιωάννης Μελισσηνός κατείχε υψηλές θέσεις στην κρατική διοίκηση, σε υπουργεία εμπορίου και παραγωγής εμπορευμάτων. Είχε την άνεση να στείλει τον μικρό Πιοτρ για σπουδές στο γυμνάσιο που ανήκε στην Ακαδημία Επιστημών της Αγίας Πετρούπολης το 1735.
Το 1740 ο Πιοτρ συνέχισε τις σπουδές του στο Σώμα Στρατού Ξηράς Ευγενών Δοκίμων. Αποφοίτησε 10 χρόνια αργότερα με τον βαθμό του δοκίμου αξιωματικού. Το 1759 μετατέθηκε στο Πυρβολικό και έλαβε μέρος στον πανευρωπαϊκό Επταετή Πόλεμο, ο οποίος διεξήχθη τα έτη 1755-1764, επηρέασε όλη σχεδόν την οικουμένη και θεωρείται πρόδρομος των δύο Παγκόσμιων Πολέμων.
Ο νεαρός αξιωματικός δεν ήταν ένας τυπικός άνθρωπος του στρατώνα. Συμμετείχε σε θεατρικούς θιάσους, ήταν δυνατός στις απαγγελίες, έδινε παραστάσεις στην αυλή της αυτοκράτειρας Ελισάβετ της Ρωσίας. Επιπλέον του άρεσε να κατασκευάζει πυροτεχνήματα και να σχεδιάζει εορταστικές φωταγωγήσεις για διάφορες εκδηλώσεις. Μιλούσε ξένες γλώσσες, ζωγράφιζε, ήταν άσος στην ξιφασκία και ικανός ιππέας.
Ο μεγάλος στρατιωτικός
Η στρατιωτική του καριέρα άρχισε να απογειώνεται κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο 1768-1774. Ο Μελισσηνός, διοικητής Πυροβολικού της Πρώτης Στρατιάς, διακρίθηκε στη μάχη του Κοτίν της σημερινής Ουκρανίας, και στις μάχες της Λάργκα και του Καγκούλ στη Μολδαβία. Τραυματίστηκε στη Βουλγαρία κατά την κυρίευση της Σιλίστρας. Για τα ανδραγαθήματά του προήχθη σε στρατηγό και παρασημοφορήθηκε με το Παράσημο του Αγίου Γεωργίου Γ’ βαθμού.
Το έτος 1783 ο Πιοτρ Μελισσηνός διορίστηκε διοικητής Σώματος Πυροβολικού και Μηχανικού Ευγενών Δοκίμων. Επί της διοίκησής του το πρόγραμμα των στρατιωτικών σπουδών αναμορφώθηκε σημαντικά, αυξήθηκε ο αριθμός των εισακτέων στους 400, δόθηκε ιδιαίτερη βαρύτητα στην πρακτική εκπαίδευση. Ο Μελισσηνός επιδίωκε να γνωρίζει προσωπικά τον κάθε δόκιμο, συνομιλώντας μαζί τους στον ελεύθερό τους χρόνο. Καμία αυστηρή ποινή δεν επιβαλλόταν εάν δεν περνούσε από τη δική του κρίση.
Η αξία των καινοτομιών του Μελισσηνού στον ρωσικό στρατό αναγνωρίστηκε κατά τον ρωσοσουηδικό πόλεμο των ετών 1788-1790, όταν οι απόφοιτοι αξιωματικοί του έδωσαν τον καλύτερό τους εαυτό στο πεδίο της τιμής, τόσο από άποψης ηθικού, όσο και πρακτικών γνώσεων και ικανοτήτων.
Έτσι το Σώμα Πυροβολικού και Μηχανικού Ευγενών Δοκίμων κατέστη πρότυπο κέντρο στρατιωτικής εκπαίδευσης, το οποίο διαμόρφωσε τις υπόλοιπες στρατιωτικές σχολές της αυτοκρατορίας.
Το 1796 ο Μελισσηνός προήχθη σε στρατηγό του Πυροβολικού και γενικό επιθεωρητή του Πυροβολικού. Ήταν ο πρώτος της σειράς του που είχε αυτό τον βαθμό.
Ο μεγάλος μασόνος
Ο μεγάλος στρατιωτικός ήταν και διαπρεπής μασόνος, καθώς κατείχε σημαντική θέση στη Στοά της «Σιωπής» της Αγίας Πετρούπολης τη δεκαετία του 1770. Επίσης εμφανίζεται να διοικεί τη στρατιωτική Στοά του «Άρεως» στο Ιάσιο της Ρουμανίας το έτος 1773.
Επιπλέον ανέπτυξε ένα δικό του σύστημα –το «Σύστημα Μελισσηνό»– το οποίο αποτελείτο από επτά βαθμίδες μύησης. Περιλάμβανε ιπποτική και ναϊτική συμβολική, χριστιανικό μυστικισμό, αλχημεία και καβαλιστικά στοιχεία. Το σύστημα αυτό συνδύαζε διάφορες ευρωπαϊκές εσωτερικές παραδόσεις. Το σύστημα του Μελισσηνού είχε μέλη και στο εξωτερικό, όπως τους Γάλλο βαρόνο Marie Daniel Bourrée de Corberon και Πολωνό κόμη Alois Friedrich Josef von Brühl. Αμφότεροι είχαν μεταβεί στη Ρωσία ως διπλωμάτες και μυήθηκαν από τον Μελισσηνό.
Φίλος του Καζανόβα
Τη διετία 1764-1765 ο θρυλικός Ιταλός εραστής, αλλά στην πραγματικότητα ικανός διπλωμάτης και κατάσκοπος Τζάκομο Καζανόβα επισκέφτηκε τη Ρωσία. Εκεί γνωρίστηκε με τον Μελισσηνό. Στο βιβλίο του Η ιστορία της ζωής μου (Histoire de ma vie) ο Καζανόβα περιγράφει τον Πιοτρ Μελισσηνό ως ευχάριστο κοινωνικό άνθρωπο που ζει σε ένα φιλόξενο σπίτι, χτισμένο κατά το γαλλικό πρότυπο. Στο σπίτι του Μελισσηνού ο Καζανόβα δοκίμασε καλά φαγητά, έπαιξε χαρτιά και είχε ενδιαφέρουσες συζητήσεις.
Ο θρύλος του «Χάλκινου καβαλάρη»
Υπάρχει και ένας θρύλος σχετικός με τον Μελισσηνό. Σύμφωνα με αυτόν, ο Πιοτρ Μελισσηνός έμοιαζε πολύ στο ανάστημα και στην κορμοστασιά έναν άλλο Πέτρο –τον Μεγάλο… Λέγεται ότι όταν ο γλύπτης Falconet κατασκεύαζε το διάσημο άγαλμα του αυτοκράτορα Μεγάλου Πέτρου, χρησιμοποίησε τον Μελισσηνό ως μοντέλο για να ποζάρει για το άγαλμα του «Χάλκινου καβαλάρη».
Ο Πιοτρ Μελισσηνός άφησε την τελευταία του πνοή στις 26 Δεκεμβρίου του 1797 με το παλαιό ημερολόγιο ή 6 Ιανουαρίου του 1798 σύμφωνα με το νέο. Ήταν συζευγμένος με την Μαρία Ντμίτριεβνα Κατσαρέβα. Μαζί είχαν έναν γιο, τον Αλεξέι, ο οποίος ακολούθησε στρατιωτική καριέρα στα βήματα του πατέρα του ως το 1813, έτος κατά το οποίο έπεσε μαχόμενος στη Δρέσδη.
Σπάρτακος Τανασίδης, ιστορικός
