Μερικές φορές ένα ιστορικό τεκμήριο δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακό για να αφηγηθεί μια ολόκληρη εποχή. Δεν είναι φωτογραφία μιας μεγάλης πόλης, ούτε πορτρέτο κάποιου γνωστού προσώπου.
Είναι ένα φύλλο χαρτιού, γραμμένο πριν από περίπου έναν αιώνα, από έναν Έλληνα Πόντιο της Αμάσειας.
Η επιστολή προέρχεται από το Κιρκχαρμάν, χωριό της περιοχής της Αμάσειας, και χρονολογείται περίπου στο 1900. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της βρίσκεται ήδη στην πρώτη ματιά: οι λέξεις είναι γραμμένες με ελληνικά γράμματα, όμως η γλώσσα του κειμένου είναι τουρκική. Πρόκειται για ένα χειρόγραφο στα καραμανλίδικα, ένα είδος γραφής που αποτελεί σήμερα πολύτιμο παράθυρο στον πολυγλωσσικό κόσμο της οθωμανικής Μικράς Ασίας.
Η επιστολή απευθύνεται στον Χαράλαμπο Σουνπουλτζή και πρόκειται για προσωπική και πιθανότατα επαγγελματική αλληλογραφία, η οποία ξεκινά με φιλικό χαιρετισμό προς τον παραλήπτη.
Στο κείμενο χρησιμοποιούνται τουρκικές λέξεις και εκφράσεις, όπως «μεκτούπ» που σημαίνει «επιστολή» στα τουρκικά, «εφέντι» δηλαδή «κύριε» και «τζάνιμ» δηλαδή «αγαπητέ μου», αποτυπώνοντας τον τρόπο επικοινωνίας των τουρκόφωνων ελληνορθόδοξων της Μικράς Ασίας.
Η επιστολή φαίνεται να αφορά προσωπική ή επαγγελματική υπόθεση της εποχής, ενώ στο κάτω δεξί μέρος υπογράφει ο αποστολέας ως «Γαμβρός Ρούσχασμανς».
Τα καραμανλίδικα των ορθοδόξων
Τα καραμανλίδικα δεν ήταν μια παράξενη ή μεμονωμένη πρακτική. Ο όρος χρησιμοποιείται για τουρκικά κείμενα γραμμένα με το ελληνικό αλφάβητο, τα οποία παρήγαγαν και διάβαζαν τουρκόφωνοι ορθόδοξοι χριστιανικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας και άλλων περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η παράδοση αυτή είχε ήδη μακρά ιστορία όταν γράφτηκε η επιστολή του Κιρκχαρμάν. Από τις αρχές του 18ου αιώνα αναπτύχθηκε σημαντική παραγωγή καραμανλίδικων βιβλίων και χειρογράφων, αρχικά κυρίως θρησκευτικού χαρακτήρα, ενώ κατά τον 19ο αιώνα πολλαπλασιάστηκαν και τα μη θρησκευτικά κείμενα.
Η χρήση του ελληνικού αλφαβήτου για την απόδοση της τουρκικής γλώσσας είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία αυτής της ιστορίας. Το αλφάβητο δεν ταυτιζόταν υποχρεωτικά με τη γλώσσα που μιλούσε κάποιος. Για τις ορθόδοξες χριστιανικές κοινότητες της Ανατολής, τα ελληνικά γράμματα είχαν ισχυρό θρησκευτικό και πολιτισμικό συμβολισμό, ενώ παράλληλα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την καταγραφή της καθημερινής τουρκικής ομιλίας.
Οι μελετητές των καραμανλιδικών κειμένων επισημαίνουν ακριβώς αυτή τη συνύπαρξη γλώσσας, γραφής και θρησκευτικής ταυτότητας.
Γι’ αυτό και η συγκεκριμένη επιστολή έχει αξία που ξεπερνά το ίδιο το χαρτί. Δεν αποτελεί απλώς ένα δείγμα παλαιάς γραφής. Είναι ένα ίχνος μιας κοινότητας που ζούσε μέσα στο οθωμανικό περιβάλλον της Μικράς Ασίας και χρησιμοποιούσε τα διαθέσιμα γλωσσικά και γραφικά μέσα για να επικοινωνήσει.
Το Κιρκχαρμάν βρισκόταν στην περιοχή της Αμάσειας, έναν χώρο όπου οι ελληνικοί πληθυσμοί είχαν παρουσία αιώνων. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Έλληνες της ευρύτερης περιοχής εξακολουθούσαν να διατηρούν κοινότητες, εκκλησίες, σχολεία και κοινοτικούς θεσμούς.
Η ζωή τους, όπως και η ζωή των υπόλοιπων χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δεν μπορεί να περιγραφεί μόνο μέσα από τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν. Οι ταυτότητες της εποχής ήταν πιο σύνθετες και η καθημερινή πραγματικότητα πολύ πιο πολυσύνθετη από τις σημερινές κατηγορίες.
Η ίδια η ιστορία των καραμανλίδικων κειμένων το επιβεβαιώνει. Η παραγωγή τους περιλάμβανε θρησκευτικά βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά, λογοτεχνικά έργα, ιστορικά κείμενα, λεξικά και άλλα γραπτά.
Δύο έγγραφα, μία δύναμη
Η Ελληνίδα ιστορικός Ευαγγελία Μπαλτά έχει επισημάνει ότι η καραμανλίδικη γραμματεία αποτελούσε σημαντικό μέρος της λαϊκής βιβλιοθήκης των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και ότι η χρήση της εκτεινόταν και στον Πόντο.
Έτσι, το μικρό χειρόγραφο από το Κιρκχαρμάν μάς οδηγεί σε μια Μικρά Ασία που δεν χωρά εύκολα σε απλές περιγραφές. Σε έναν κόσμο όπου η ελληνική ορθόδοξη ταυτότητα μπορούσε να συνυπάρχει με την καθημερινή χρήση της τουρκικής γλώσσας και όπου τα ελληνικά γράμματα μπορούσαν να αποτυπώνουν τουρκικές λέξεις.
Και ίσως αυτή ακριβώς να είναι η μεγαλύτερη αξία του τεκμηρίου: δεν μας μιλά μόνο για τη γλώσσα. Μας θυμίζει ότι πίσω από τις μεγάλες ιστορικές εξελίξεις υπήρχαν άνθρωποι που έγραφαν επιστολές, επικοινωνούσαν μεταξύ τους, διατηρούσαν τις κοινότητές τους και ζούσαν την καθημερινότητά τους χωρίς να γνωρίζουν ότι λίγες δεκαετίες αργότερα ο κόσμος τους θα είχε χαθεί.
Το 1919, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τη συγκεκριμένη επιστολή, η κοινότητα του Κιρκχαρμάν εξακολουθούσε να είναι οργανωμένη.
Ένα έγγραφο της 24ης Ιουλίου εκείνου του έτους, επίσης σωζόμενο σήμερα σε ιδιωτική συλλογή, φέρει τις υπογραφές του μουχτάρη, των αγάδων και των δημογερόντων της κοινότητας και απευθύνεται στην Επιτροπή Προσφύγων της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας Κερασούντας.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 22 Ιουλίου 1919, είχε συνταχθεί και κατάλογος με 45 οικογένειες Ελλήνων Ποντίων του χωριού.
Τα έγγραφα αυτά, ιδωμένα μαζί, αποκτούν μια ιδιαίτερη δύναμη. Το πρώτο, γραμμένο περίπου το 1900 στα καραμανλίδικα, ανήκει σε μια εποχή όπου η κοινότητα ζούσε ακόμη μέσα στο οθωμανικό περιβάλλον της.
Τα έγγραφα του 1919 ανήκουν πλέον σε μια περίοδο βαθιάς ανασφάλειας και ανατροπής. Ανάμεσά τους βρίσκεται ολόκληρη η τελευταία περίοδος της ζωής της κοινότητας πριν από τον οριστικό ξεριζωμό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας.
Και κάπως έτσι, ένα κιτρινισμένο φύλλο χαρτιού γίνεται κάτι περισσότερο από μια παλιά επιστολή. Γίνεται η φωνή μιας κοινότητας που δεν υπάρχει πια εκεί όπου έγραψε τα λόγια της. Τα ελληνικά γράμματα πάνω στο χαρτί και η τουρκική γλώσσα που κρύβεται μέσα τους θυμίζουν ότι η ιστορία της Μικράς Ασίας δεν γράφτηκε μόνο με μεγάλες ημερομηνίες και γνωστά γεγονότα. Γράφτηκε και σε μικρά χωριά, σε σπίτια, σε εκκλησίες και σε επιστολές ανθρώπων που προσπαθούσαν απλώς να επικοινωνήσουν μεταξύ τους. Η επιστολή του Κιρκχαρμάν είναι ένα από αυτά τα σπάνια ίχνη.
