Μια ιδιαίτερη ιστορική και κοινωνική πτυχή της νεότερης Ελλάδας αναδεικνύεται μέσα από τη 2η έκδοση του βιβλίου Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στη Μεσσηνία – Ψηφίδες ταυτότητας και πολιτισμού (εκδόσεις Ηδυέπεια), την επιμέλεια της οποίας υπογράφει ο Μάριος Παν. Αθανασόπουλος, με τη συμμετοχή των Γιάννη Πλεμμένου και Γιάννη Σολάρη.
Η ιστορία του ελληνισμού της Μικράς Ασίας, που διακόπηκε βίαια με τη Μικρασιατική Καταστροφήτου 1922 και τον εκριζωμό του ελληνικού και αρμενικού στοιχείου, ζωντανεύει μέσα από την παρουσία των προσφύγων στη μεσσηνιακή πρωτεύουσα και την ευρύτερη περιοχή.
Η υποδοχή στην Καλαμάτα και ο μύθος της «ανομίας»
Ο ερχομός των εκτοπισμένων στη Μεσσηνία κατά τον 19ο και 20ό αιώνα ενεργοποίησε τα αντανακλαστικά και την ευαισθησία των κατοίκων. Ο τοπικός Τύπος της εποχής κατέγραψε αναλυτικά την κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε, με επίκεντρο την πόλη της Καλαμάτας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη των αρχείων των φυλακών Πύλου. Τα στοιχεία που αφορούν Μικρασιάτες, μουσουλμάνους και στρατιωτικούς της μικρασιατικής εκστρατείας καταρρίπτουν έναν διαδεδομένο μύθο: αποδεικνύουν ότι η μομφή πως η άφιξη των προσφύγων προκάλεσε κύμα ανομίας και αστάθειας στη χώρα ήταν εντελώς αβάσιμη.
Πολιτισμός, ορφανικά ιδρύματα και λογοτεχνία
Η παρουσία των Μικρασιατών εμπλούτισε καταλυτικά την τοπική κουλτούρα και την κοινωνική μέριμνα:
- Δημοτική μουσική παράδοση: Ανέκδοτα μικρασιατικά τραγούδια από τη συλλογή του Λαογραφικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών –από ακριτικά και παραλογές μέχρι θρήνους για την Άλωση της Πόλης και την Καταστροφή της Σμύρνης– διαδόθηκαν στη Μεσσηνία από τους πρόσφυγες το 1922-23.
- Εθνικό Ορφανοτροφείο Αρρένων Καλαμών (ΕΟΑΚ): Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αποκατάσταση και τη φροντίδα των ορφανών αγοριών που έφτασαν από τη Μικρά Ασία.
- Βιωματική λογοτεχνία: Η αφηγηματική αποτύπωση του παρελθόντος, όπως εκφράζεται μέσα από τα διηγήματα του Αντώνη Ρουμελιώτη, αναδεικνύει τον ισχυρό δεσμό που συνδέει την ιστορική μνήμη με τη λογοτεχνική δημιουργία.
