Την Παρασκευή, όταν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι στα σχολεία όλης της χώρας, τα παιδιά θα βρουν τις αίθουσες και τους δασκάλους τους να τα περιμένουν. Στη Σάντα του 19ου αιώνα όμως, ένα σχολείο δεν ήταν κάτι αυτονόητο. Ήταν κατάκτηση.
Και για τον δάσκαλο Σπύρο Μαντίδη, γνωστό και με το προσωνύμιο Φαλτσής, η προσπάθεια να αποκτήσει σχολείο η ενορία Ισχανάντων εξελίχθηκε σε προσωπικό αγώνα απέναντι στην καχυποψία, στις αντιδράσεις και σε αντιλήψεις που έβλεπαν την εκπαίδευση ως απειλή.
Την ιστορία του έχει αναδείξει ο Χρήστος Αηδονίδης στην ομάδα «Ψηφιακή Σάντα», δημοσιεύοντας παράλληλα μια οικογενειακή φωτογραφία του δασκάλου. Μια εικόνα που, παραμονή της νέας σχολικής χρονιάς, θυμίζει ότι πίσω από κάθε σχολικό θρανίο υπάρχουν άνθρωποι που κάποτε αγωνίστηκαν για να στηθεί.
Ο σπόρος της παιδείας στη Σάντα
Η προσπάθεια για την οργανωμένη εκπαίδευση στη Σάντα άρχισε να δυναμώνει κατά τον 19ο αιώνα. Καθοριστική υπήρξε η παρουσία του Γεώργιου Κ. Παπαδόπουλου, γνωστού ως Κυριακίδη, ενός από τους σημαντικούς δασκάλους και ευεργέτες του ποντιακού ελληνισμού.
Όταν επισκέφθηκε τη Σάντα, αναζήτησε τους εγγράμματους ανθρώπους κάθε ενορίας και προσπάθησε να τους μεταδώσει το ενδιαφέρον του για την ίδρυση σχολείων. Στα Ισχανάντων βρήκε στο πρόσωπο του Σπύρου Μαντίδη έναν αποφασισμένο συμπαραστάτη.
Με τη βοήθεια και άλλων Σανταίων, ο Μαντίδης έπεισε κατοίκους να ανεγείρουν σχολείο δίπλα στην εκκλησία της ενορίας. Η οργανωμένη εκπαιδευτική προσπάθεια στη Σάντα άρχισε να αποδίδει καρπούς από το 1863, ενώ ο ίδιος δίδαξε αφιλοκερδώς στο σχολείο των Ισχανάντων από το 1867 έως το 1874.
Δεν προσέφερε απλώς γνώσεις. Έδινε χρόνο, εργασία και προσωπικό κόπο, σε μια εποχή κατά την οποία η λειτουργία ενός ελληνικού σχολείου στον Πόντο στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αποφασιστικότητα της ίδιας της κοινότητας.
«Τα πολλά τα γράμματα τη διαβόλ’»
Η προσπάθεια δεν έγινε δεκτή από όλους. Συντηρητικοί κύκλοι της τοπικής κοινωνίας αντιμετώπισαν με δυσπιστία την εξάπλωση της εκπαίδευσης. Η αντίληψή τους έμεινε στην ιστορία μέσα από τη χαρακτηριστική φράση:
«Τα πολλά τα γράμματα τη διαβόλ’».
Οι αντιδράσεις δεν περιορίστηκαν στα λόγια. Ιστορικές αφηγήσεις αναφέρουν ότι ο Μαντίδης καταδιώχθηκε από πολέμιους της προσπάθειας, οι οποίοι επιχείρησαν να τον κακοποιήσουν.
Απογοητευμένος από τη στάση μέρους των κοινοτικών παραγόντων, πούλησε το σπίτι του στη Σάντα και εγκαταστάθηκε στο Βατούμ. Όμως, ο σπόρος που είχε φυτέψει είχε ήδη ριζώσει.
Σταδιακά οι αντιδράσεις κάμφθηκαν και οι ενορίες της Σάντας απέκτησαν τα δικά τους σχολεία. Μεγάλα διώροφα κτήρια υψώθηκαν χάρη στις προσφορές και την προσωπική εργασία ανθρώπων που είχαν πλέον πειστεί ότι η μόρφωση αποτελούσε προϋπόθεση για την επιβίωση και την πρόοδο της κοινότητας.
Μια οικογένεια γύρω από τον δάσκαλο
Στην ιστορική φωτογραφία που δημοσίευσε ο Χρήστος Αηδονίδης, ο Σπύρος Μαντίδης εικονίζεται καθιστός μαζί με τη μητέρα του και τη σύζυγό του, Χριστίνα.
Όρθιες βρίσκονται οι κόρες του Ξανθίππη, Ελένκω, Καλλιόπη και Μάγδα, ενώ μπροστά τους κάθονται ο γιος του Σωκράτης και αρκετά από τα εγγόνια του.
Δεν είναι απλώς μια παλιά οικογενειακή φωτογραφία. Είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που πίστεψε στη δύναμη των γραμμάτων σε μια εποχή κατά την οποία χρειάζονταν θάρρος ακόμη και για να ανοίξει η πόρτα ενός σχολείου.
