Πώς συνεχίζεται η ζωή όταν μια κοινότητα έχει περάσει μέσα από διώξεις, απώλειες, εκτοπισμό και τη σταδιακή συρρίκνωση του πληθυσμού της; Και πώς παραμένουν παρόντα γεγονότα που συνέβησαν πριν από δεκαετίες, μέσα στις οικογενειακές αφηγήσεις και στην καθημερινότητα των ανθρώπων που τα έζησαν ή τα κληρονόμησαν ως μνήμη;
Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στο επίκεντρο του ντοκιμαντέρ Η ζωή μετά τη ζωή: Οι Ρωμιοί της Πόλης, της Gönül Bozoğlu, το οποίο καταγράφει τη σύγχρονη ιστορία των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης μέσα από προσωπικές μαρτυρίες και εικόνες από τη ζωή της κοινότητας.
Η ταινία θα προβληθεί την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, στις 19:30, στον κήπο του Καστρίτσειου Μουσείου, στη Φιλοθέη, με αφορμή τη συμπλήρωση 71 χρόνων από τα Σεπτεμβριανά του 1955. Η εκδήλωση διοργανώνεται από το Κοσμέτειο Ίδρυμα «Οίκος του Κωνσταντινουπολίτη».
Οι άνθρωποι πίσω από την ιστορία
Το Η ζωή μετά τη ζωή δεν επιχειρεί απλώς να ανασυνθέσει ένα ιστορικό γεγονός. Εστιάζει στους ανθρώπους που έζησαν τις συνέπειές του και στον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες ανατροπές του παρελθόντος εξακολουθούν να επηρεάζουν τη ζωή των Ρωμιών. Στις προσωπικές αφηγήσεις συναντώνται διαφορετικές εμπειρίες, οικογενειακές μνήμες και καθημερινές ιστορίες ανθρώπων που έμειναν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και εκείνων που βρέθηκαν στην Αθήνα και αλλού μετά τη δραματική συρρίκνωση της κοινότητας.
Το πογκρόμ του 1955 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς αυτής της ιστορικής διαδρομής.
Οι επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων και άλλων χριστιανικών κοινοτήτων της Κωνσταντινούπολης άφησαν βαθύ αποτύπωμα, ενώ τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν νέες πιέσεις και μέτρα που επιτάχυναν τη φυγή χιλιάδων ανθρώπων.
Στην ταινία αναφέρονται, μεταξύ άλλων, οι βαριές φορολογικές επιβαρύνσεις (βαρλίκ βεργκισί), η καταναγκαστική εργασία για τις θρησκευτικές μειονότητες, τα γεγονότα του 1955 και οι απελάσεις των Ελλήνων το 1964.
Δεν πρόκειται, επομένως, μόνο για μια καταγραφή του τι συνέβη τότε. Το ενδιαφέρον στρέφεται και στο πώς όλα αυτά πέρασαν μέσα στις οικογένειες και διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο οι Κωνσταντινουπολίτες αντιλαμβάνονται την ιστορία τους σήμερα.
Μνήμη, απώλεια και μια κοινότητα που επιμένει
Ένα από τα βασικά ζητήματα που εξετάζει το ντοκιμαντέρ είναι η σχέση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Οι άνθρωποι που εμφανίζονται σε αυτό δεν αντιμετωπίζουν την ιστορία ως κάτι αποκομμένο από την καθημερινότητά τους. Οι απώλειες, οι αλλαγές στον τόπο, η απομάκρυνση συγγενών και φίλων και η συρρίκνωση της κοινότητας αποτελούν στοιχεία που εξακολουθούν να επηρεάζουν τη συλλογική μνήμη.
Η ταινία παρακολουθεί αυτή την πραγματικότητα τόσο στην Αθήνα, όπου δημιουργήθηκε μια σημαντική κοινότητα Κωνσταντινουπολιτών, όσο και στην ίδια την Κωνσταντινούπολη, όπου η ρωμαίικη κοινότητα έχει πλέον περιοριστεί δραματικά σε σχέση με το παρελθόν.
Μέσα από τις μαρτυρίες αναδεικνύεται και μια άλλη πλευρά: η προσπάθεια των ανθρώπων να επεξεργαστούν όσα συνέβησαν, να διατηρήσουν τις αναμνήσεις τους και να αναζητήσουν έναν τρόπο να συνυπάρξουν με ένα παρελθόν που δεν μπορεί να διαγραφεί.
Μια ταινία που γεννήθηκε μέσα από την ίδια την κοινότητα
Το ντοκιμαντέρ αποτελεί μέρος της εθνογραφικής έρευνας της δρ Gönül Bozoğlu για τον τρόπο με τον οποίο τα ιστορικά γεγονότα εξακολουθούν να επηρεάζουν τις εμπειρίες, τις αναμνήσεις και την πολιτιστική κληρονομιά των Ρωμιών.
Ιδιαίτερο στοιχείο της δουλειάς της είναι η συμμετοχή των ίδιων των μελών της κοινότητας στη δημιουργία της ταινίας.
Οι προσωπικές τους ιστορίες δεν λειτουργούν απλώς ως υλικό μιας κινηματογραφικής καταγραφής, αλλά ως μέρος μιας διαδικασίας μέσα από την οποία οι ίδιοι οι Κωνσταντινουπολίτες αφηγούνται την εμπειρία τους. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία επιστρέφει στις ίδιες τις κοινότητες τις οποίες καταγράφει. Η προβολή της στη Φιλοθέη, έναν χώρο όπου ζουν και δραστηριοποιούνται πολλοί Κωνσταντινουπολίτες, αποκτά έτσι ιδιαίτερο συμβολισμό.
Δεν είναι μόνο μια προβολή ιστορικού περιεχομένου. Είναι μια συνάντηση ανθρώπων που μοιράζονται, με διαφορετικούς τρόπους, μια κοινή καταγωγή και μια ιστορία που εξακολουθεί να αποτελεί κομμάτι της ταυτότητάς τους. Η δρ Gönül Bozoğlu είναι λέκτορας στη Σχολή Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου St Andrews στη Σκωτία.
