Σε τροχιά μη αναστρέψιμης δημογραφικής συρρίκνωσης βρίσκεται η Ελλάδα, καθώς οι γεννήσεις στη χώρα μας έχουν καταγράψει ιστορική πτώση. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) που παρουσιάζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής Δημογραφίας Βύρωνας Κοτζαμάνης, ο ετήσιος μέσος όρος των γεννήσεων έπεσε από τις 117,6 χιλιάδες την περίοδο 2008-2009 στις μόλις 65 χιλιάδες το 2025-2026, σημειώνοντας κατάρρευση της τάξης του 44%.
Η εξέλιξη αυτή φέρνει την Ελλάδα στην πρώτη θέση των χωρών της ΕΕ-27 (εξαιρουμένων των πρώην σοσιαλιστικών κρατών) όσον αφορά την ποσοστιαία μείωση των γεννήσεων, τόσο για το διάστημα 1980 έως 2008-2009 (-20%) όσο και για την τελευταία εικοσαετία (-45%).
Οι τρεις βασικές αιτίες πίσω από την κατάρρευση
Η δραματική μείωση του αριθμού των παιδιών που έρχονται στον κόσμο δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί συνδυασμό τριών καθοριστικών παραγόντων:
- Μείωση των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία: Ο πληθυσμός των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών μειώθηκε κατά 480 χιλιάδες άτομα (-28%) ανάμεσα στο 2008-2009 και το 2025-2026. Αυτό οφείλεται στο ότι φτάνουν πλέον σε ηλικία τεκνογονίας οι ολιγοπληθείς γενιές που γεννήθηκαν μετά το 1980, αλλά και στη μαζική μετανάστευση της τελευταίας 15ετίας, που απομάκρυνε από τη χώρα μεγάλο μέρος του παραγωγικού πληθυσμού (Ελλήνων και αλλοδαπών).
- Πτώση της γονιμότητας των νεότερων γενεών: Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 αποκτούσαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά. Αντίθετα, όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αποκτούν πλέον λιγότερα από 1,5 παιδιά. Παράλληλα, οι δείκτες γονιμότητας υποχώρησαν από τα 1.500 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 2008-2009 στα 1.240 παιδιά το 2025-2026.
- Απουσία ευνοϊκού περιβάλλοντος και οικονομική ανασφάλεια: Η οικονομική κρίση μετά το 2008, η αύξηση της ανεργίας, η μείωση των πραγματικών εισοδημάτων και, μετά το 2020, η έντονη στεγαστική κρίση στα μεγάλα αστικά κέντρα ενίσχυσαν το αίσθημα ανασφάλειας των νέων ζευγαριών, αναβάλλοντας ή ακυρώνοντας την απόκτηση απογόνων.
Ραγδαία γήρανση της μητρότητας και νέες αναπαραγωγικές τάσεις
Η δημογραφική κρίση έχει αλλάξει ριζικά το προφίλ της ελληνικής οικογένειας, με τη μέση ηλικία των γυναικών στην απόκτηση του πρώτου παιδιού να αυξάνεται απρόσκοπτα από τα 30,2 έτη το 2008 στα 32,3 έτη το 2026. Η μετατόπιση των γεννήσεων σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες αποτυπώνεται καθαρά στα εξής δεδομένα:
- Μόνο το 30% των γεννήσεων προέρχεται σήμερα από γυναίκες κάτω των 30 ετών, όταν το 2008-2009 το ποσοστό αυτό ήταν 43% και το 1980 άγγιζε το 78%.
- Το ποσοστό των γεννήσεων από γυναίκες 40 ετών και άνω σχεδόν υπερτριπλασιάστηκε (από 4,5% το 2008-2009 σε 11,2% το 2025-2026) και εξαπλασιάστηκε σε σχέση με το 1980 (1,8%). Μάλιστα, η ομάδα 40-49 ετών είναι η μόνη στην οποία καταγράφηκε αύξηση γεννήσεων τα τελευταία χρόνια.
- Η καθυστέρηση στην απόκτηση παιδιών οδήγησε σε κατακόρυφη αύξηση των μεθόδων υποβοηθούμενης γονιμότητας, από τις οποίες προέρχεται πλέον το 10% των παιδιών που γεννιούνται στην Ελλάδα.
- Παράλληλα, το 63% των παιδιών γεννιέται με καισαρική τομή.
- Ο αριθμός των εκτός γάμου γεννήσεων υπερδιπλασιάστηκε (από 7,4 χιλιάδες σε 17,8 χιλιάδες), ενώ σταθερά μία στις επτά γεννήσεις στη χώρα προέρχεται από αλλοδαπές μητέρες.
Κοινός ευρωπαϊκός δρόμος με ελληνικές ιδιαιτερότητες
Οι αλλαγές αυτές στην αναπαραγωγική συμπεριφορά παρατηρούνται σε όλες τις αναπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες και συνδέονται με κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες, όπως η μαζική είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας, η επιμήκυνση του χρόνου σπουδών, η διάχυση της αντισύλληψης, το αυξημένο κόστος ανατροφής των παιδιών και η απομάκρυνση από το παραδοσιακό οικογενειακό μοντέλο προς όφελος των νοικοκυριών με δύο εργαζόμενους γονείς.
Η Ελλάδα, ωστόσο, παρουσιάζει πολύ πιο βίαιη προσαρμογή.
Η ταχύτατη αύξηση της μέσης ηλικίας τεκνογονίας –κατά 5 χρόνια ανάμεσα στις γενεές του 1952 και του 1982–, σε συνδυασμό με τις έντονες οικονομικές πιέσεις της τελευταίας εικοσαετίας, δημιούργησαν ένα εξαιρετικά δυσμενές περιβάλλον που οδήγησε στο σημερινό δημογραφικό αδιέξοδο.
• Με πληροφορίες από το ΑΠΕ-ΜΠΕ και τον Αποστόλη Ζώη.
