Στη οδό Ερμού της Μυτιλήνης, στο δρόμο για την Επάνω Σκάλα λίγο πριν από το Γενί Τζαμί, ένα μικρό αδιέξοδο σοκάκι οδηγεί σε ένα όμορφο παρεκκλήσι. Είναι η Παναγιά η Φανερωμένη – ή η Παναγιά η Προβιάδαινα. Μπλέκονται εδώ οι ιστορίες, οι παραδόσεις και οι μνήμες· μια Παναγιά με τον Χριστό στην αγκαλιά που παίζει με ένα τόπι, τη γη, και μια άλλη που κρατά στο στήθος της ένα λουλούδι.
Μπλέκονται, πάνω απ’ όλα, ο πόνος των ανθρώπων, η προσφυγιά και η ανάγκη να κρατηθεί ζωντανό κάτι από όσα χάθηκαν.
Σήμερα, το πανηγύρι της Παναγιάς της Φανερωμένης είναι γνωστό σε λίγους. Έχει συρρικνωθεί σε μια απλή θρησκευτική τελετή, χωρίς σχεδόν τίποτα να θυμίζει το παρελθόν του. Κι όμως, πίσω του κρύβεται μια ιστορία που ενώνει τη Μυτιλήνη, το Αϊβαλί και τις πιο δύσκολες στιγμές του ελληνισμού.
Από το «μεγάλο τζουλούσι» στην προσφυγιά
Στις 27 Μαΐου 1821, η πυρπόληση οθωμανικού δίκροτου από τον Παπανικολή στον όρμο της Ερεσού γίνεται η αφορμή για το λεγόμενο «μεγάλο τζουλούσι», τη σφαγή χριστιανών της Μυτιλήνης. Σαράντα τρεις άνθρωποι δολοφονούνται στην αγορά της πόλης, ενώ ακολουθούν λεηλασίες και διωγμοί.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 3 και 4 Ιουνίου του 1821, οι Κυδωνίες (το περίφημο Αϊβαλί) παραδίδονται στις φλόγες. Η πόλη, λίκνο του ελληνικού Διαφωτισμού, καταστρέφεται και οι δεκάδες χιλιάδες κάτοικοί της παίρνουν τον δρόμο της προσφυγιάς.
Η Μυτιλήνη γίνεται ένας από τους πρώτους τόπους υποδοχής τους. Μια ιστορική διαδρομή που θα επαναληφθεί, με πολύ πιο τραγικό τρόπο, έναν αιώνα αργότερα, το 1922.
Η «φανέρωση» της εικόνας και το θαύμα των Ρωμιών
Στις 28 Ιουνίου 1852, στο Αϊβαλί, σε ένα περιβόλι κοντά στη θάλασσα, «φανερώνεται» κατά την παράδοση η εικόνα της Παναγίας.
Προηγήθηκαν όνειρα μιας νεαρής φτωχής γυναίκας, της Ευαγγελινής, και ανασκαφές που οδήγησαν στην αποκάλυψη της εικόνας και μιας πηγής νερού – του Αγιάσματος της Παναγιάς της Φανερωμένης.
Για τους Ρωμιούς των Κυδωνιών, η εύρεση της εικόνας ήταν ένα μήνυμα ελπίδας και αναγέννησης.
Η λατρεία της Παναγιάς συνδέθηκε με την οικονομική και πνευματική άνθηση του Αϊβαλιού κατά τον 19ο αιώνα και το προσκύνημα έγινε σημείο αναφοράς για ολόκληρη την περιοχή.
Η εικόνα που χάθηκε στον ξεριζωμό
Η εικόνα της Αϊβαλιώτισσας Παναγιάς της Φανερωμένης, που απεικόνιζε την Παναγία με τον Χριστό στην αγκαλιά να παίζει με τη γη, χάθηκε μέσα στις περιπέτειες του μικρασιατικού ελληνισμού.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι ιερείς των Κυδωνιών την πήραν μαζί τους κατά τον πρώτο διωγμό του 1917 και αργότερα την επέστρεψαν στο Αϊβαλί. Το 1922, όμως, την πήραν ξανά μαζί τους όταν οδηγήθηκαν στα τάγματα εργασίας.
Κανείς τους δεν επέστρεψε ζωντανός. Και μαζί τους χάθηκαν τα ίχνη της εικόνας.
Άλλες μαρτυρίες υποστηρίζουν ότι η εικόνα μεταφέρθηκε στη Μυτιλήνη και στη συνέχεια στην Αττική. Αν είναι αλήθεια, κανείς δεν γνωρίζει σήμερα πού βρίσκεται.
Η Παναγιά που βρήκε νέο σπίτι
Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες μετέφεραν στη Μυτιλήνη και τη λατρεία της Φανερωμένης.
Στον παλιό προσφυγικό μαχαλά χτίστηκε το 1930 το μικρό παρεκκλήσι, εκεί όπου βρισκόταν ένα πηγάδι και όπου, σύμφωνα με την παράδοση, είχε βρεθεί τυλιγμένη σε προβιά η εικόνα της Παναγίας – εξού και η ονομασία «Προβιάδαινα».
Κάθε χρόνο, στις 28 Ιουνίου, η εικόνα μεταφέρεται στο παρεκκλήσι και τελείται μια γιορτή που ελάχιστοι πλέον γνωρίζουν.
Είναι η γιορτή μιας αλησμόνητης πατρίδας, μιας εικόνας που χάθηκε στον ξεριζωμό και ενός λαού που επέμεινε να κουβαλά μαζί του τη μνήμη.
Μια ξεχασμένη, μέσα σε μόλις 104 χρόνια, γιορτή των Αιβαλιωτών προσφύγων της Μυτιλήνης. Μια γιορτή που εξακολουθεί να ενώνει το Αϊβαλί και τη Λέσβο, την ιστορία και τη νοσταλγία, το τραύμα και την ελπίδα.
