«Το καράβι ξεφόρτωσε μερικές εκατοντάδες ταλαίπωρους στο λιμάνι. Πολλοί από αυτούς δεν ήξεραν γρι ελληνικά, άλλοι μιλούσαν μια παράξενη λαλιά που κάτι θύμιζε αλλά δεν την καταλάβαιναν. Άντρες, γυναίκες, παιδιά και πολλοί ηλικιωμένοι με μπόγους στα χέρια και την απελπισία τα μάτια, προσπαθούσαν να καταλάβουν πού είναι αυτό που τους είπαν για μητέρα πατρίδα».
Προδρόμος Χριστοφορίδης, από τον πρόλογο στο λεύκωμα Μνήμες προσφύγων – Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στον Βόλο.
—
Ήταν απόγευμα του Δεκαπενταύγουστου του 1923, σχεδόν έναν χρόνο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Στον Ξηρόκαμπο, μια άγονη και πετρώδη έκταση έξω από τα τότε όρια του Βόλου, πρόσφυγες και τοπικές Αρχές συγκεντρώθηκαν για την τοποθέτηση του θεμέλιου λίθου ενός νέου συνοικισμού. Μετά τον αγιασμό, ο νομάρχης Λάρισας πήρε με το μυστρί λάσπη, στερέωσε την πρώτη πέτρα και ανακοίνωσε το όνομα που θα συνέδεε για πάντα τον καινούργιο τόπο με τη χαμένη πατρίδα: Νέα Ιωνία.
Εκείνη η πέτρα δεν ήταν απλώς η αρχή ενός οικοδομικού έργου. Ήταν η πρώτη υπόσχεση μόνιμης στέγης για ανθρώπους που, έχοντας χάσει σπίτια, περιουσίες και αγαπημένους, προσπαθούσαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή.
Δέκα χιλιάδες πρόσφυγες σε μια πόλη 35.000 κατοίκων
Ο Βόλος είχε υποδεχθεί πρόσφυγες πριν ακόμη από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ήδη από το 1921 είχαν καταφύγει στην πόλη οι «εκ Νικομηδείας», οι οποίοι πίστευαν ότι η παραμονή τους στην Ελλάδα θα ήταν προσωρινή και ότι σύντομα θα επέστρεφαν στα χωριά τους. Οι εξελίξεις, όμως, διέψευσαν τις προσδοκίες τους.
Τη Δευτέρα 19 Σεπτεμβρίου 1922, περίπου 10.000 πρόσφυγες αποβιβάστηκαν σε μια πόλη που τότε αριθμούσε μόλις 30.000-35.000 κατοίκους. Οι καπναποθήκες γέμισαν, τρία από τα έξι σχολεία επιτάχθηκαν, ενώ χρησιμοποιήθηκαν σπίτια ιδιωτών και κτήρια συλλόγων.
Πρόσφυγες στεγάστηκαν σε σκηνές στην περιοχή του Γυμναστηρίου, στον παλιό τουρκικό στρατώνα της πλατείας Ρήγα Φεραίου και σε καπναποθήκες, οι οποίες χωρίστηκαν πρόχειρα σε μικρούς χώρους με κουρελούδες και λινάτσες.
Ο συνωστισμός, οι ασθένειες και η έλλειψη βασικών υποδομών έκαναν επιτακτική την ανάγκη να δημιουργηθεί ένας μόνιμος προσφυγικός συνοικισμός.
Τρεις περιοχές στο τραπέζι – Επιλέχθηκε ο Ξηρόκαμπος
Το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων, το οποίο είχε δημιουργηθεί από την κυβέρνηση Πλαστήρα, είχε στον Βόλο επικεφαλής τον πρόεδρο του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Χρήστο Λούλη.
Στη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Παγασών στις 18 Ιουνίου 1923, ο Χρήστος Λούλης διαβεβαίωσε ότι, όπως είχε ήδη συμβεί στην Αθήνα και τον Πειραιά, θα δημιουργούνταν προσφυγικός συνοικισμός και στον Βόλο. Το Ταμείο θα διέθετε ένα εκατομμύριο δραχμές, ενώ πόρους καλούνταν να εξασφαλίσουν και ο Δήμος και η Λιμενική Επιτροπή.
Για την κατασκευή του συνοικισμού εξετάστηκαν τρεις περιοχές. Η πρώτη ήταν τα κτήματα του στρατηγού Τσιμπούκη από τη Μακρινίτσα, όμως η διαθήκη του όριζε ότι εκεί έπρεπε να ανεγερθούν σχολεία. Η δεύτερη βρισκόταν ανατολικά του Αρχαιολογικού Μουσείου στον Άναυρο, αλλά κρίθηκε ανεπαρκής.
Η τρίτη ήταν ο Ξηρόκαμπος, δυτικά του Βόλου και πέρα από το χείμαρρο Κραυσίδωνα. Παρά τις αντιρρήσεις του Ιατρικού Συλλόγου, επιλέχθηκε αυτή η γυμνή και πετρώδης έκταση, στην οποία έως τότε το μοναδικό σχεδόν σημείο αναφοράς ήταν το νεκροταφείο.
Επρόκειτο για έναν τόπο γεμάτο χωράφια, κοτρόνια, βάτους, λυγαριές και αγριόχορτα. Εκεί θα χτιζόταν ο «Προσφυγικός Συνοικισμός» του Βόλου. Αποφασίστηκε, επίσης, τα σπίτια να κατασκευαστούν από πέτρα και όχι από ξύλο, όπως είχε αρχικά προταθεί.
Η ημέρα που γεννήθηκε η «Νέα Ιωνία»
Η τελετή θεμελίωσης πραγματοποιήθηκε στις 15 Αυγούστου 1923, παρουσία του νομάρχη Λάρισας Τσιτσίλια –η Μαγνησία ανήκε τότε στο νομό Λάρισας–, του δημάρχου Παγασών Δημητρίου Κουκιάδη, εκπροσώπων των προσφύγων και κατοίκων της περιοχής.
Μετά τον αγιασμό, ο νομάρχης πήρε με το μυστρί λάσπη και έχτισε την πρώτη πέτρα. Στη συνέχεια ανακοίνωσε ότι ο συνοικισμός θα ονομαζόταν «Νέα Ιωνία», ώστε να διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των πατρίδων της Μικράς Ασίας. Με αυτό το όνομα καταχωρίστηκε και στα μητρώα των προσφυγικών συνοικισμών.
Την επομένη, η εφημερίδα Ταχυδρόμος κατέγραψε την τελετή και τους λόγους των επισήμων. Απευθυνόμενος στους πρόσφυγες, ο νομάρχης αναφέρθηκε στην απώλεια της πατρίδας, των τάφων και των ιερών τους και κατέληξε με τη φράση: «Η Ιωνική Ελλάς δεν απέθανε. Καθεύδει».
Ο δήμαρχος Δημήτριος Κουκιάδης, από την πλευρά του, διαβεβαίωσε ότι ο Βόλος τούς θεωρούσε «αγαπητούς αδελφούς, εκλεκτούς πολίτας» και θύματα του αγώνα για την ελευθερία.
Τα πρώτα 776 σπίτια
Τα πρώτα σπίτια ήταν τα λεγόμενα «τετράγωνα», ονομασία που προερχόταν από τον τρόπο διάταξής τους. Σύμφωνα με ψήφισμα του Δημοτικού Συμβουλίου, έως τις 26 Νοεμβρίου 1924 η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων είχε παραδώσει 776 μονόχωρες κατοικίες, κατανεμημένες σε δέκα οικοδομικά τετράγωνα, για τη στέγαση περίπου 6.000 ανθρώπων.
Τα επίσημα εγκαίνια του προσφυγικού συνοικισμού έγιναν στις 28 Δεκεμβρίου 1924 από τον μητροπολίτη Δημητριάδος Γερμανό, παρουσία του δημάρχου Παγασών, του Δημοτικού Συμβουλίου και των Αρχών της πόλης.
Τα επόμενα χρόνια η Νέα Ιωνία επεκτάθηκε με διαφορετικούς τύπους προσφυγικών κατοικιών:
• Τα «τετράγωνα», που στέγασαν 776 οικογένειες.
• Τα «τσιμεντένια», με δύο κάμαρες, για 356 οικογένειες.
• Τα «τζαμαλιώτικα», τα οποία πήραν το όνομά τους από την καπναποθήκη Τζαμαλή και στέγασαν 104 οικογένειες.
• Τα «γερμανικά», ξύλινες λυόμενες κατοικίες που χρηματοδοτήθηκαν από γερμανικές αποζημιώσεις και φιλοξένησαν 323 οικογένειες.
• Τα «πέτρινα», με δύο δωμάτια και χολ, για 300 οικογένειες.
• Τα «καρταλέικα», τα οποία χτίστηκαν επί δημαρχίας Καρτάλη και στέγασαν 152 οικογένειες.
Η κατασκευή του συνοικισμού στον Ξηρόκαμπο ολοκληρώθηκε το 1938, ενώ ένας ακόμη οικιστικός πυρήνας δημιουργήθηκε εκατέρωθεν της οδού Ιωλκού.
Από τον προσφυγικό συνοικισμό στη νέα πόλη
Στην απογραφή του 1928, η Νέα Ιωνία καταγράφηκε ως συνοικία του Βόλου με 6.128 κατοίκους, προερχόμενους από τα παράλια της Μικράς Ασίας, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 1946 αποφασίστηκε με βασιλικό διάταγμα ο διαχωρισμός του Προσφυγικού Συνοικισμού από τον Δήμο Παγασών και η αναγνώρισή του ως ξεχωριστής Κοινότητας. Δεν πρόλαβε, όμως, να λειτουργήσει με αυτήν τη μορφή, καθώς στις 29 Μαΐου 1947 αναγνωρίστηκε ως Δήμος Νέας Ιωνίας, με πρώτο δήμαρχο τον Ευάγγελο Καραμπατζάκη.
Τη χρονιά εκείνη ο νέος Δήμος είχε 13.706 κατοίκους. Ο άγονος Ξηρόκαμπος είχε μεταμορφωθεί σε μια ζωντανή πόλη, χτισμένη από ανθρώπους που μετέφεραν στον νέο τόπο τις μνήμες, τα έθιμα, τα τραγούδια και τη δημιουργικότητα της Μικράς Ασίας.
Η πρώτη πέτρα του 1923 είχε γίνει πλέον θεμέλιο μιας καινούργιας πατρίδας.
