Οι συνεχείς επιθέσεις, οι ληστείες και τα περιστατικά ατίμωσης από τους Τερεμπέγηδες ή Ντερεμπέηδες προς τον ελληνικό πληθυσμό στην επαρχία του Όφεως στην Τραπεζούντα, μετά το 1660, εξώθησαν τους περισσότερους χριστιανούς να εξισλαμιστούν ή να μεταναστεύσουν μην αντέχοντας τα όσα συνέβαιναν. Ωστόσο κάποιες πηγές αναφέρουν ως αφετηρία του εξισλαμισμού των ντόπιων την απόφαση του Επισκόπου Οφιούντος Αλέξανδρου Ποτουρά από το χωριό Χουσαμάντων να αλλαξοπιστήσει πρώτος. Με τη σειρά του άρχισε να πιέζει τους χριστιανούς να ακολουθήσουν το παράδειγμά του για να γλιτώσουν.
Όμως χρόνια αφότου έγινε μουφτής και με αφορμή ένα σοβαρό περιστατικό που αφορούσε συγγενείς του κρυπτοχριστιανούς, ομολόγησε ότι ένας είναι ο Θεός ο Κύριος Ιησούς Χριστός.
Την ιστορία του, που πολλοί τη θεωρούν ως ακόμα έναν θρύλο ο οποίος όμως βοήθησε για να κρατηθεί ψηλά το φρόνημα των κατοίκων του Όφεως σε ιδιαίτερα δύσκολες περιόδους, αποτύπωσε ο Σταύρος Γ. Κοκκινίδης στη στήλη του «Οφιουντικά Σημειώματα», στην Ποντιακή Εστία.
≈
Ο εξωμότης επίσκοπος Αλέξανδρος Ποτουράς ο Χουσαμάντης – Μετονομασθείς Ισκεντέρ Πασάς
Μέχρι του έτους 1660 ο πληθυσμός της Οφιουντίας χώρας, της περιλαμβανομένης μεταξύ Καλοποτάμου και Υαμπόλου ποταμών – ορίων αυτής – απετέλει συμπαγή και αμιγή ελληνικόν τοιούτον, πλην «αγαλικίων» τινων εκτεινομένων εις τα δυτικά όρια της Επαρχίας, τα γειτνιάζοντα προς την επαρχίαν Γεμουράς και Τραπεζούντος, καταληφθέντων ενωρίτερον της ως άνω χρονολογίας.
Από του έτους όμως τούτου κατ’ αρχήν ανεφάνησαν οι τερεπέγηδες, οι οποίοι επί εικοσιπενταετίαν περίπου διά των συνεχών επιθέσεων, διώξεων, ληστεύσεων και ατιμώσεών των εναντίον των χριστιανών, περιήγαγον τούτους εις απόγνωσιν και την σκέψιν ή να εξωμόσωσι ή να μεταναστεύσωσι.
Προς τούτο εκλήθη συνέλευσις των προυχόντων υπό του Επισκόπου Οφιούντος Αλεξάνδρου, όστις μένεα πλέων εναντίον του Μητροπολίτου Τραπεζούντος προς εκδίκησιν, συνέστησε και εξώθησε τους παρευρεθέντας να αλλαξοπιστήσουν, δώσας πρώτος το παράδειγμα.
Το τοιούτον αναφέρει ο Σ. Ιωαννίδης καθώς και ο Τραπεζούντος Χρύσανθος εν τη «Εκκλησία Τραπεζούντος» (σελ. 707). Ο Επίσκοπος ούτος, καθ’ α έχομεν δεδομένα και κατά παράδοσιν, ελέγετο Αλέξανδρος, το επώνυμον Ποτουράς, κατήγετο εκ Χουσαμάντων, κειμένων μεταξύ των χωρίων Γίγα, Κορκοτά και Μακουδενός, δι’ ό και ελέγετο Χουσαμάντης.
Μετά την εξόμωσίν του ωνομάσθη Ισκεντέρ Πασάς, οι δε απόγονοί του έφερον εφεξής ως επώνυμον το τοπώνυμον Χουσαμάντης ή Χουσάμ-ογλού, σωζόμενοι υπό το επώνυμον τούτο εν Τραπεζούντι, ως εν τη ειρημένη σελίδι γράφει ο Σ. Ιωαννίδης.
Εκ των συγγενών της οικογενείας του οι διαμένοντες εν τη χριστιανική θρησκεία έφυγον εκείθεν και εγκατεστάθησαν εν τω αγαλικίω Μυρικάντων (υπέρ τον ποταμόν) όπου σώζονται ως Ποτουρίδαι. Άλλα μέλη της ιδίας οικογενείας διετέλουν εν διπλή πίστει, εκτελούντα τα της θρησκείας φανερώς μεν εις την μωαμεθανικήν και κρυφίως την χριστιανικήν και παραμένουν εισέτι ως κρυπτοχριστιανοί.
Αλλ’ η παράδοσις δεν σταματά έως εδώ διά τον ειρημένον επίσκοπον. Ούτος γενόμενος μουφτής (ιεροδικαστής) των Τούρκων εν Τραπεζούντι, μετά τινα έτη μεταμεληθείς συνεπεία του κάτωθι γεγονότος, επανήλθεν εις την χριστιανικήν θρησκείαν.
Ήτοι, επειδή εκ των απομεινάντων εν τη χριστιανική θρησκεία συγγενών του, ευρέθη άλυτον το σώμα ενός προ πολλού θανόντος, τούτο οι συγγενείς του τοποθετήσαντες καλώς εντός θήκης (κάσας) μετεκόμισαν κρυφίως νύκτα τινά εις Τραπεζούντα εις την οικίαν του και παρεκάλεσαν αυτόν ίνα δεηθή και διαβάση κατά την χριστιανικήν θρησκείαν και ούτω ευρέθη τρόπος διαλύσεως του αφωρισμένου αλύτου σώματος.
Ούτος αν και μουφτής αφού εξεδύθη τα ισλαμικά και ενεδύθη τα επισκοπικά άμφιά του και γονυκλινής αναγινώσκων εδέετο επικαλούμενος την θείαν άφεσιν επί του σώματος του νεκρού, παρουσία των προσενεγκόντων τούτο συγγενών, λέγεται και το τονίζει η παράδοσις μετά πεποιθήσεως, ότι θεία αντιλήψει εγένετο το θαύμα, ώστε να λυώση παραχρήμα το σώμα του νεκρού και να μείνουν μόνον τα οστά αυτού. Τότε ο Αλέξανδρος μετανοήσας διά την αλλαξοπιστίαν του είπε:
«Θρησκεία είναι αυτή και μόνη, η του Χριστού. Ενομίσαμεν χρυσόν, εκείνο το οποίον είναι χαλκός».
Και ούτω όταν μετέβη εις το τζαμί ως συνήθως να κάμη την προσευχήν του, ωμολόγησεν από του άμβωνος την επιστροφήν του εις τον Χριστόν, οπότε συνέλαβον τούτον οι Τούρκοι και αφού τον εβασάνισαν ποικιλοτρόπως, τελευταίως τον εσκότωσαν το δε σώμα του άφησαν άταφον. Το περιεσυνέλεξαν δε οι χριστιανοί και ενεταφίασαν τούτο εις τινα εκκλησίαν εν Τραπεζούντι.
Αυτός είναι ο Αλέξανδρος Ποτουράς, ο επιλεγόμενος Χουσαμάντης Επίσκοπος Οφιούντος, ο μετονομασθείς εις Ισκεντέρ Πασάν, διατελέσας Μουφτής και ουχί Γενικός Διοικητής Τραπεζούντος, ως μερικοί νομίζουν, συγχέοντες αυτόν προς τον τοιούτον Σκεντέρ Πασάν Στρατηγόν διατελέσαντα Γενικόν Διοικητήν Τραπεζούντος*.
