Zωές μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης – Οι Πόντιοι πρόσφυγες μέσα από τα αρχεία της Εθνικής Τράπεζας

Μετά την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάννης και της προηγηθείσας Σύμβασης για την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, περίπου 1.500.000 ελληνορθόδοξοι πρόσφυγες απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια. Η Ελλάδα κλήθηκε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του νέου τους ξεκινήματος, υποστηρίζοντας δραστικά την εγκατάστασή τους στη νέα πατρίδα και την ενσωμάτωσή τους στην ελληνική κοινωνία.

Ανάμεσά τους πολυάριθμοι ήταν και οι Πόντιοι. Η περιοχή του Πόντου, με έντονο το ελληνικό στοιχείο πριν από την υπογραφή της Συνθήκης, ήταν αποκομμένη από άλλες περιοχές όπου έμεναν Έλληνες και για το λόγο αυτό η εθνοτική ομάδα των Ποντίων διατηρούσε έντονα την ιδιαίτερη και σαφώς διακριτή της ταυτότητα.

Στα αρχειακά τεκμήρια που σήμερα απόκεινται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας (ΙΑ/ΕΤΕ), από τα οποία επιλεγμένα παρουσιάζονται στην έκθεση «Πρόσφυγες μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης. Η Εθνική Τράπεζα συμβάλλει στην ενσωμάτωσή τους στη νέα πατρίδα», αρκετά είναι εκείνα που φωτίζουν τις ιστορίες των Ελλήνων του Πόντου.

Κεντρικό έκθεμα στην ενότητα «Οι τραπεζικές εργασίες που απορρέουν από τη Σύμβαση επιβάλλουν πολυεπίπεδη οργάνωση και σαφείς διαδικασίες» αποτελεί ένα από τα Μητρώα δικαιούχων αποζημίωσης αστών προσφύγων.

Τα εν λόγω Μητρώα είχε συντάξει η Διεύθυνσις Ανταλλαγής του Υπουργείου Γεωργίας και εμπεριείχαν το όνομα των δικαιούχων αποζημίωσης ανταλλάξιμων προσφύγων που είχαν εγκατασταθεί σε αστικά κέντρα στην Ελλάδα, την αρμόδια κοινοτική εκτιμητική επιτροπή, το ποσό που επιδικάστηκε στον καθένα για την κινητή και ακίνητη περιουσία που είχε απωλέσει, το ποσό που τελικά θα έπρεπε να του καταβληθεί καθώς και το υποκατάστημα της Τράπεζας από όπου θα λάμβανε την αποζημίωση.

Με βάση τα συγκεκριμένα Μητρώα αστών προσφύγων η Τράπεζα ξεκίνησε την καταβολή σε όλη τη χώρα των καθορισθέντων από το κράτος ποσών. Μεγάλο τμήμα των Μητρώων αφορά τους πρόσφυγες από τον Πόντο –οι Πόντιοι δικαιούχοι συνιστούσαν το 13,34% του συνόλου των δικαιούχων–, και αναφέρεται στις κοινότητες και τις εκκλησιαστικές επαρχίες από όπου αυτοί προέρχονταν.

Τα Μητρώα παρέχουν σήμερα στον ιστορικό πολυεπίπεδες πληροφορίες.

Για παράδειγμα, οι δικαιούχοι από την κοινότητα Οινόης της εκκλησιαστικής επαρχίας Νεοκαισαρείας του Πόντου που αναγράφονται στο πρώτο Μητρώον Δικαιούχων Ανταλλαξίμων, στο Παράρτημά του και στο Συμπληρωματικόν Μητρώον Δικαιούχων Ανταλλαξίμων ανέρχονται σε 876, και έχουν εγκατασταθεί στην πλειονότητά τους στην Αθήνα, στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη, στην Καβάλα και στη Ζάκυνθο, μολονότι πρώην κάτοικοι Οινόης φέρονται εγκατεστημένοι και σε διάφορες άλλες περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας, δεδομένου ότι λαμβάνουν την αποζημίωση από τα αντίστοιχα τοπικά υποκαταστήματα της Τράπεζας.

Μεταξύ των δικαιούχων βρίσκονται 480 γυναίκες, ποσοστό 55% επί του συνόλου. Ανάμεσά τους ορισμένες αναφέρονται ρητά ως χήρες ή ως συνοδευόμενες από τα τέκνα τους.

Το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας διατηρεί για πολλούς από τους αναγραφόμενους στα Μητρώα δικαιούχους αστούς πρόσφυγες τα πιστοποιητικά ταυτοπροσωπίας που προσκόμισαν για να λάβουν την προβλεπόμενη αποζημίωση. Πρόκειται για ιδιαίτερα πολύτιμα αρχειακά τεκμήρια, διότι παρέχουν ποικίλα στοιχεία για τα άτομα και συνήθως συνοδεύονται από προσωπική ή οικογενειακή φωτογραφία.

Στο Αρχείο της Τράπεζας διασώζονται περίπου 110.000 πιστοποιητικά από τα 330.000 που υποβλήθηκαν.

Προέρχονται από τα αρχεία του Κεντρικού Καταστήματος της ΕΤΕ καθώς και από τα αρχεία των υποκαταστημάτων Θεσσαλονίκης, Φλώρινας, Σάμου, Χίου και Μυτιλήνης. Σήμερα πολλοί απόγονοι των προσφύγων προσέρχονται στο αναγνωστήριο του ΙΑ/ΕΤΕ για έρευνα, αναζητώντας στοιχεία για τους προγόνους τους ή για την περιοχή καταγωγής τους στα προαναφερθέντα αρχειακά τεκμήρια.

Η έκθεση στο Μικρό Χρηματιστήριο αξιοποιεί πολυεπίπεδα ως πηγή γνώσης και μνήμης τα πιστοποιητικά ταυτοπροσωπίας των προσφύγων που διασώζονται στο ΙΑ/ΕΤΕ. Οι σφραγίδες των προσφυγικών συλλόγων, που τα εν λόγω έγγραφα φέρουν, παρέχουν, μεταξύ άλλων, πολύτιμες πληροφορίες για την ύπαρξη και τη λειτουργία τους.

Συγκεκριμένα, τα πιστοποιητικά είχαν εκδοθεί από περίπου 350 διαφορετικούς προσφυγικούς συλλόγους και αποτελούσαν το βασικό έγγραφο που απαιτούνταν για να βεβαιωθεί η ιδιότητα κάποιου ως ανταλλάξιμου πρόσφυγα, ώστε να μπορεί στη συνέχεια να διεκδικήσει τα απορρέοντα δικαιώματα. Κάποιοι σύλλογοι προϋπήρχαν του ξεριζωμού, ενώ άλλοι δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα.

Στις σφραγίδες τους χρησιμοποίησαν σύμβολα και λεκτικά μηνύματα που αποτελούσαν κοινό τόπο για τα μέλη τους, συχνά μάλιστα απεικόνιζαν στοιχεία με σημείο αναφοράς τον τόπο καταγωγής τους. Οι πρόσφυγες ερχόμενοι στην Ελλάδα προσπάθησαν μέσω των προσφυγικών συλλόγων να διατηρήσουν και να ανασυνθέσουν τους συνεκτικούς τους δεσμούς και να μεταφέρουν την προϋπάρχουσα κοινοτική τους οργάνωση στον νέο τόπο εγκατάστασής τους.

Ανάμεσα στα σωζόμενα αρχειακά τεκμήρια εντοπίζονται και καταστατικά συλλόγων προσφύγων ποντιακής καταγωγής, εκ των οποίων δύο παρουσιάζονται στην έκθεση στην ενότητα «Στην Ελλάδα εγκαθίστανται σε αγροτικές και αστικές περιοχές. Αναζητούν και αναπαράγουν τους συνεκτικούς τους δεσμούς». Συγκεκριμένα, εκτίθενται τα καταστατικά των προσφυγικών συλλόγων Ποντίων Μεταλλείου Ακ Δαγ και Ινεπολιτών Πόντου «Η Κοίμησις της Θεοτόκου», 1924.

Το πρώτο συνδέεται με πρόσφυγες από την κοινότητα Ακ Δαγ Ματέν, μια από τις μεγάλες ελληνικές μεταλλευτικές κοινότητες της Ανατολίας – εκεί εξορύσσονταν κυρίως άργυρος και μόλυβδος, αλλά και άλλα ορυκτά που εντοπίζονταν σε μικρότερα κοιτάσματα ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Πόντιοι, που διαβιούσαν στην περιοχή εργαζόμενοι στα μεταλλεία, ερχόμενοι στην Ελλάδα ίδρυσαν τον εν λόγω προσφυγικό σύλλογο, του οποίου το όνομα είχε άμεση αναφορά στην περιοχή προέλευσής τους και τη ζωή που άφησαν πίσω τους.

Το δεύτερο αφορά το σύλλογο των προσφύγων από την Ινέπολη του Δυτικού Πόντου, λιμάνι της Κασταμονής, με μεγάλη ελληνορθόδοξη κοινότητα κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι κάτοικοι της περιοχής αυτής εγκαταστάθηκαν στη Νέα Ιωνία, στη συνοικία Ινέπολη, όπου έχτισαν τις εστίες τους με επίκεντρο το ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου, του οποίου η ανέγερση ξεκίνησε το 1924. Το όνομα του συλλόγου τους πηγάζει ακριβώς από την εκκλησία που ίδρυσαν ως κέντρο της ζωής τους στη νέα τους εγκατάσταση.

Οι προσφυγικοί σύλλογοι, τοπικής ή πανελλήνιας εμβέλειας, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επανεκκίνηση της ζωής των προσφύγων.

Όχι μόνο τους βοήθησαν να διατηρήσουν τις μνήμες και την ταυτότητά τους, αλλά, καλλιεργώντας δίκτυα αλληλεγγύης, τους στήριξαν καθημερινά στην πράξη.

Μια πολύτιμη δελτιοθήκη

Οι πρόσφυγες, με βάση τα στοιχεία που αντλούνται από την απογραφή του 1928, αυξάνουν τον πληθυσμό της χώρας περίπου κατά 20%. Η πλειονότητα όσων εγκαθίστανται στα αστικά κέντρα (οι οποίοι υπερβαίνουν το 50% του συνόλου των προσφύγων) απασχολείται ως εργατικό δυναμικό στη βιομηχανία και τη βιοτεχνία, σε μονάδες που προϋπήρχαν ή σε επιχειρήσεις που ιδρύθηκαν τότε, συχνά από πρόσφυγες.

Το κράτος μάλιστα, αποβλέποντας στο να δώσει επαγγελματική διέξοδο στον προσφυγικό πληθυσμό, θέσπισε ειδικό νομοθετικό πλαίσιο για τη στήριξη ανάλογων επιχειρηματικών εγχειρημάτων κυρίως σε κλάδους που οι πρόσφυγες γνώριζαν καλά, όπως ήταν η ταπητουργία και η κεραμουργία, οι οποίοι τότε άρχισαν να αναπτύσσονται στην Ελλάδα.

Στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας έχει διασωθεί και απόκειται σήμερα πολύτιμο αρχειακό υλικό που φωτίζει και τη συμμετοχή των προσφύγων, ως κατεξοχήν ανειδίκευτου ανθρώπινου δυναμικού, στη βιομηχανική ανάπτυξη της περιόδου.

Πρόκειται για τα δελτία προσωπικού του εργοστασίου της Ανωνύμου Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων (ΑΕΕΧΠΛ) στη Δραπετσώνα, μια από τις μεγαλύτερες και πιο ανθηρές βιομηχανίες της περιόδου, τα οποία διατηρούνται μαζί με το αυθεντικό έπιπλο-συρταροθήκη, όπου εξαρχής ήταν τοποθετημένα.

Το ξεχωριστό αυτό ιστορικό τεκμήριο αποτελεί το κεντρικό έκθεμα στην ενότητα «Στηρίζουν τη βιομηχανία ως τεχνικό και εργατικό δυναμικό αλλά και ως επιχειρηματίες». Ειδικότερα η δελτιοθήκη εμπεριέχει καρτέλες με τα στοιχεία του συνόλου των εργαζομένων στην επιχείρηση από την περίοδο του Μεσοπολέμου μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’50, οι οποίοι ανέρχονται συνολικά σε 15.492, άνδρες και γυναίκες.

Μεταξύ αυτών απασχολείται και σημαντικός αριθμός προσφύγων – στα δελτία καταγράφονται 4.792 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη, οι οποίοι συνιστούσαν σχεδόν το 1/3 του ανθρώπινου δυναμικού του εργοστασίου. Πρόκειται στο σύνολό τους για ανειδίκευτους εργάτες, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στην ευρύτερη περιοχή Δραπετσώνας-Πειραιά.

Όσον αφορά τους Πόντιους προέρχονται από διάφορες περιοχές, οι οποίες αναγράφονται στο ατομικό δελτίο εργαζομένου. Συγκεκριμένα, τεκμηριώνεται η προέλευσή τους από τις ακόλουθες περιοχές: Αργυρούπολη Πόντου, Βατούμ, Ζουν-γκοντλάκ Πόντου, Κασταμονή, Κερασούντα, Μαύρη Θάλασσα, Οδυσσό, Οινόη Πόντου/Ινώη (Μ. Ασία), Ποντοηράκλεια/Ηράκλεια Πόντου, Πόντο, Σαμψούντα, Σινώπη, Σούρμενα Πόντου, Τραπεζούντα, Τρίπολη Πόντου, Χαμουρή Πόντου, Χερσώνα.

Η χρήση του γενικού όρου «Πόντος» συνοδεύει μεγάλο αριθμό ατομικών δελτίων συσκοτίζοντας την ακριβή προέλευση των συγκεκριμένων προσώπων.

Κατά τα λοιπά η Τραπεζούντα, το μεγαλύτερο αστικό κέντρο του Πόντου πριν από το 1922, αναγράφεται ως τόπος προέλευσης της πλειονότητας των Ποντίων εργατών της ΑΕΕΧΠΛ – 131 εργαζόμενοι στο εργοστάσιο προέρχονται από εκεί. Από τις άλλες περιοχές ο αριθμός είναι σημαντικά μικρότερος. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι από την Κερασούντα προέρχονται 16 εργάτες.

Η δελτιοθήκη της ΑΕΕΧΠΛ με το περιεχόμενό της, που παρουσιάζονται στην έκθεση, αποτελεί εξαιρετικό τεκμηριωτικό υλικό για την ιστορία τόσο των προσφύγων εργατών όσο και ευρύτερα της εργατικής τάξης στην Ελλάδα.

Στην ανώτατη εκπαίδευση

Με βάση το αρχειακό υλικό που διασώζεται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας αλλά και τη σχετική βιβλιογραφία από το ακαδημαϊκό έτος 1922-1923, πολλοί από τους πρόσφυγες, ανάμεσά τους και Πόντιοι, στράφηκαν στην ανώτατη εκπαίδευση και εντάχθηκαν στο εκπαιδευτικό σύστημα ως φοιτητές.

Οι περισσότεροι φοίτησαν στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών – ΕΚΠΑ (Νομική Σχολή, Φιλοσοφική, Φυσικομαθηματική, Ιατρική, Οδοντιατρική), το πρώτο και μοναδικό έως το 1926 πανεπιστήμιο της χώρας, όπως και στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στην Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή, στην Ανωτάτη Σχολή Εμπορικών Σπουδών και στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1922 το κράτος ανταποκρίθηκε στις ειδικότερες ανάγκες των προσφύγων φοιτητών με πρόβλεψη για ατελή εγγραφή και φοίτηση, διασφαλίζοντας επίσης την παροχή δωρεάν συγγραμμάτων και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης αλλά και τη λειτουργία συσσιτίων.

Παράλληλα οι πρόσφυγες ίδρυσαν από πολύ νωρίς φοιτητικούς συλλόγους και ενώσεις για να οργανωθούν και να προωθήσουν τις διεκδικήσεις τους, με δευτεροβάθμιο όργανο την Ομοσπονδία Προσφύγων Φοιτητών.

Μία από αυτές ήταν η Ένωσις Ποντίων Φοιτητών, η οποία ιδρύθηκε το 1924. Πρωτεργάτης και πρόεδρος της Ενώσεως Ποντίων Φοιτητών για αρκετά χρόνια ήταν ο Σωκράτης Κλαδάς ή Πουταχίδης από τη Χαβίαινα της Χαλδίας, με έντονη προσφυγική φοιτητική δράση. Φοίτησε στη Νομική Σχολή και αργότερα διετέλεσε και σύμβουλος της Ομοσπονδίας Προσφύγων Φοιτητών.

Ακολουθούν ενδεικτικά παραδείγματα Ποντίων που φοίτησαν στα ελληνικά πανεπιστήμια και εντοπίζονται στα αρχεία μας καθώς κατέθεσαν πιστοποιητικά για να λάβουν την προβλεπόμενη αποζημίωση από την Εθνική Τράπεζα. Τα πιστοποιητικά σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρουν ως επάγγελμα την ιδιότητα «φοιτητής», όπως σε αυτά του Δημήτριου Ζαχαριάδη και του Γεώργιου Λαμπριανίδη από τη Σάντα του Πόντου.

Ωστόσο και άλλοι δικαιούχοι αποζημίωσης τεκμηριώνεται ότι φοίτησαν στα ελληνικά πανεπιστήμια, παρ’ ότι αυτό δεν αναγράφεται στα πιστοποιητικά τους. Ο Θεόδωρος Λεβεντίδης, που στο πιστοποιητικό ταυτοπροσωπίας του εμφανίζεται ως οδοντίατρος από το Καρς, τεκμηριώνεται με βάση τα αρχεία του Τμήματος Οδοντιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών ότι εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα και εγγράφηκε ως άπορος φοιτητής στην Οδοντιατρική Σχολή στις 30 Δεκεμβρίου 1924.

Ο Θεόδωρος Ευκαρπίδης από το Διβάν της Κερασούντας γεννήθηκε το 1882 και ήταν απόφοιτος της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Διασώζεται το πιστοποιητικό ταυτοπροσωπίας του με ημερομηνία 7 Σεπτεμβρίου 1926. Με βάση τα αρχεία του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ το 1923 εγγράφηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών από την οποία αποφοίτησε και συνέχισε τη σταδιοδρομία του ως ανώτερος υπάλληλος του Υπουργείου Γεωργίας.

Ο Αριστοτέλης Μουμτζίδης από την Αργυρούπολη Χαλδίας του Πόντου με βάση το πιστοποιητικό ταυτοπροσωπίας του (30 Μαΐου1928) εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1923, αλλά φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι γνωστός ως πρόεδρος αργότερα της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης αλλά και του Απόλλωνα Καλαμαριάς.

Χήρες και ορφανά

Μεγάλο μέρος του προσφυγικού πληθυσμού που εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα ήταν γυναίκες των οποίων ο σύζυγος είτε είχε αποβιώσει είτε ήταν αιχμάλωτος είτε αγνοούμενος. Επίσης πολλά προσφυγόπουλα ήταν ορφανά από τον έναν ή και τους δύο γονείς. Το ποσοστό τους ανέρχεται στο 66% του συνολικού προσφυγικού πληθυσμού.

Για την περίθαλψη, τη στέγαση και την εκπαίδευση των ορφανών παιδιών υπήρξε άμεση μέριμνα τόσο κρατική όσο και ιδιωτική ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1922.

Για το σκοπό αυτό ιδρύθηκαν κρατικά ορφανοτροφεία και οικοτροφεία σε πολλές πόλεις της Ελλάδας. Παράλληλα, προσφυγόπουλα φιλοξενήθηκαν σε ήδη υπάρχοντα ορφανοτροφεία, κατά κύριο λόγο ιδιωτικά, όπως στο Αμαλίειον Ορφανοτροφείον Κορασίων (1855) στην Αθήνα και στο Παπάφειον Ορφανοτροφείον «Ο Μελιτεύς» (1903) στη Θεσσαλονίκη.

Σημαντική δράση επέδειξαν επίσης ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις όπως η Περίθαλψις Εγγύς Ανατολής και ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός.

Προκειμένου τα ορφανά να λάβουν ως δικαιούχοι ανταλλάξιμοι την αποζημίωση από την Εθνική Τράπεζα, διοριζόταν ως κηδεμόνας και νόμιμος φυσικός επίτροπος αυτών είτε ο επιζών γονέας του ορφανού, εφόσον υπήρχε, είτε άλλο πρόσωπο που προερχόταν συνήθως από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του, έπειτα από διάσκεμμα (πράξη) συγγενικού συμβουλίου του Ειρηνοδικείου.

Στα πιστοποιητικά ταυτοπροσωπίας των προσφύγων που διαθέτει το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας καταγράφονται και ορφανά ποντιακής καταγωγής είτε από έναν είτε από δύο γονείς.

Ενδεικτικά αναφέρουμε τη χήρα Συμέλα Ιωάννου Μαρουλίδου (οικιακά), της οποίας ο σύζυγος απεβίωσε στην Τουρκία, με τα ανήλικα τέκνα της: τον Παναγιώτη, 18 ετών (υποδηματοποιό), τη Θάλεια, 15 ετών (οικιακά), και τα δύο μικρότερα παιδιά (άνευ επαγγέλματος), τον Δημήτριο, ετών 7, και την Άννα, ετών 6. Ήρθαν στην Ελλάδα από την περιοχή της Κερασούντας του Πόντου και εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα, συγκεκριμένα στον Συνοικισμό Αεριόφωτος.

Ανάμεσα στα αρχεία του ΙΑ/ΕΤΕ βρίσκουμε ακόμη τη Μαρίκα, την Όλγα και τη Σοφία Κερασίδου, τρεις αδελφές ορφανές γονέων, επίσης από την Κερασούντα του Πόντου. Συγκαταλέγονταν στα ορφανά παιδιά που διέμειναν στο αμερικανικό ορφανοτροφείο της Near East Relief στη Σύρο.

Η αμερικανική φιλανθρωπική οργάνωση Near East Relief συνέβαλε σημαντικά στη μεταφορά των ορφανών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την εξασφάλιση γι’ αυτά στέγης και τροφής με τη λειτουργία πολλών ορφανοτροφείων στην Ελλάδα (σε Αθήνα-Ζάππειο, Παλαιά Ανάκτορα, Κόρινθο, Ωρωπό, Κέρκυρα, Σύρο κ.α.).

Ξεχωρίζει το ορφανοτροφείο που η οργάνωση ίδρυσε στη Σύρο σε οικόπεδο που της παραχωρήθηκε από το ελληνικό κράτος. Πρόκειται για ένα ορφανοτροφείο χωρητικότητας 2.500 ορφανών, στο οποίο τα παιδιά άνω των 10 ετών λάμβαναν επαγγελματική κατάρτιση σε ειδικά εργαστήρια.

Πληρεξούσια για τις αποζημιώσεις

Οι ελληνορθόδοξοι πρόσφυγες που θεωρήθηκαν ανταλλάξιμοι, δηλαδή όσοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία από τις  18 Οκτωβρίου 1912 μέχρι το καλοκαίρι του 1923, εγκαταστάθηκαν σε αστικές και αγροτικές περιοχές της Ελλάδας. Παράλληλα σημαντική μερίδα των προσφύγων που ανήκε στους ανταλλάξιμους και κατευθύνθηκε σε περιοχές εκτός της ελληνικής επικράτειας έλαβε την ελληνική ιθαγένεια ως απότοκο της Σύμβασης της Λωζάννης, διατηρώντας ίδια δικαιώματα με όσους ήρθαν στην Ελλάδα.

Ανάμεσά τους και Πόντιοι, η πλειονότητα βέβαια των οποίων στράφηκε στην παρακείμενη Ρωσία.

Στο σχετικό αρχειακό και φωτογραφικό υλικό που διαθέτει το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας εντοπίζονται αρκετοί πρόσφυγες από την περιοχή του Πόντου, πιο συγκεκριμένα από τις εκκλησιαστικές επαρχίες της Τραπεζούντας, της Χαλδίας Κερασούντας και της Ροδοπόλεως, να έχουν εγκατασταθεί στις περιοχές της πρώην Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), της σημερινής Ρωσίας, Ουκρανίας και Γεωργίας.

Η φυγή-μετανάστευση των Ποντίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στις ρωσικές επαρχίες του Καυκάσου και της βόρειας ακτής της Μαύρης Θάλασσας είχε ήδη αρχίσει από τα μέσα του 19ου αιώνα. Από το 1908 το ρεύμα αυτό ενισχύθηκε λόγω της επιβολής της υποχρεωτικής στράτευσης των χριστιανών ως Οθωμανών υπηκόων. Αυτό επιβεβαιώνεται και από το υλικό του Αρχείου καθώς το μεγαλύτερο ποσοστό των ατόμων με πιστοποιητικά ταυτοπροσωπίας είναι άνδρες αλλά και μερικές γυναίκες οι οποίες συνήθως συνοδεύουν τους συζύγους τους.

Οι εγκατεστημένοι στο εξωτερικό πρόσφυγες Έλληνες υπήκοοι δικαιούνταν τη λήψη της προβλεπόμενης αποζημίωσης. Όσοι από τους πρόσφυγες δεν είχαν τη δυνατότητα να παρευρεθούν αυτοπροσώπως για τη διαδικασία ήταν υποχρεωμένοι να ορίσουν μέσω ειδικού πληρεξούσιου εγγράφου ένα πρόσωπο που θα ενεργούσε εξ ονόματός τους και θα λάμβανε την προβλεπόμενη αποζημίωση.

Το πρόσωπο αυτό κατά κύριο λόγο ήταν από το οικογενειακό τους περιβάλλον στην Ελλάδα ή δικηγόροι που αναλάμβαναν αυτό το ρόλο.

Ενδεικτικά παραδείγματα που παρουσιάζονται στην έκθεση είναι τα εξής:

• από το Βατούμ ο Λάζαρος Χαραλαμπίδης (προερχόμενος από την Τσίτα της Τραπεζούντας) ορίζει πληρεξούσιο τον υιό του, 21 ετών και φοιτητή, ο οποίος μένει στην Αθήνα·
• η Σοφία Γαροφαλλίδη από την Καλίνκα της Τραπεζούντας ορίζει πληρεξούσια την κόρη της Όλγα, που ήταν εγκατεστημένη στην Αθήνα·
• ο Γεώργιος Λεπτοκαρύδης ή Φουντούκογλου με τη σύζυγό του Αθηνά, που εγκαταστάθηκαν στο Βατούμ, ορίζουν πληρεξούσιό τους για τη διαδικασία της αποζημίωσης τον Μιλτιάδη Μ. Νεγρεπόντη ως πρόεδρο και γενικό διευθυντή της Ανωνύμου Εταιρείας Οικονομικών Συμφερόντων·
• η Ελπίς Κεφαλίδου, ετών 55, που διαμένει στο Κρασνοντάρ (προερχόμενη από την περιοχή της Κερασούντας του Πόντου) αναθέτει την εκπροσώπησή της στον υιό της, ετών 30, που μένει στην Αθήνα.

Το pontosnews.gr ευχαριστεί θερμά τους επιμελητές της έκθεσης «Η Εθνική Τράπεζα αρωγός στην εθνική προσπάθεια. Η Εθνική Τράπεζα συμβάλλει στην ενσωμάτωσή τους στη νέα πατρίδα», από το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας.

---

Πληροφορίες:
⇒ Μικρό Χρηματιστήριο (Πεσμαζόγλου 1, Αθήνα). Έως τις 19 Μαρτίου με δωρεάν είσοδο.
⇒ Τρ., Τετ., Σ., Κ.: 09:00-17:00 • Πέμ., Παρ.: 12:00-20:00 • Δευτέρα κλειστά.
⇒ Ξεναγήσεις για το κοινό από τους επιμελητές της έκθεσης κάθε Πέμπτη απόγευμα και το σαββατοκύριακο με κράτηση θέσης καθώς και για οργανωμένες ομάδες μετά από ραντεβού.
⇒ Κράτηση θέσης στα τηλέφωνα: 210-8807819, 210-8807804, 210-8807805 (υπεύθυνες Μ. Οικονομοπούλου, Ε. Σκουλικάρη).