Αν νόμιζες πως οι Απόκριες είναι μόνο σερπαντίνες και στολές της τελευταίας στιγμής, οι Μικρασιάτες θα χαμογελούσαν συγκαταβατικά. Για εκείνους, η Αποκριά δεν ήταν απλώς γιορτή· ήταν θεσμός, θέατρο, σάτιρα και μυσταγωγία μαζί. Ένα πολύχρωμο πανόραμα όπου η αρχαία διονυσιακή έκσταση συναντούσε τη βυζαντινή παράδοση και την κοσμοπολίτικη κομψότητα της Σμύρνης.
Το σύνθημα της γιορτής
Με το άνοιγμα του Τριωδίου, οι καμπάνες της Αγίας Φωτεινής και του Αγίου Βουκόλου στη ] έδιναν το σύνθημα και οι γειτονιές ζωντάνευαν. Παιδιά με ροκάνες και ντελάληδες ξεχύνονταν στους μαχαλάδες φωνάζοντας:
«Άνοιξε το Τριώδιο, ήρχουνται οι κουδουνάτοι».
Η προετοιμασία άρχιζε από το σπίτι. Οι γυναίκες άνοιγαν σεντούκια, έβγαζαν υφάσματα, δαντέλες και παλιά ρούχα. Η μεταμφίεση ήταν υπόθεση φαντασίας: ο φτωχός γινόταν άρχοντας, ο άνδρας γυναίκα και οι μάσκες –τα λεγόμενα μουτσούνια– έδιναν χώρο στη σάτιρα και στον κοινωνικό σχολιασμό.
Τα μπολούκια και η σάτιρα του δρόμου
Καρδιά του εορτασμού ήταν τα μπολούκια – ομάδες μεταμφιεσμένων νέων που γύριζαν τις γειτονιές παρουσιάζοντας μικρά δρώμενα. Στο Αϊδίνι και τη Μαγνησία ξεχώριζαν:
• Το Δικαστήριο: Μασκαρεμένοι «δικαστές» και «κλητήρες» έστηναν πρόχειρες δίκες σε περαστικούς ή προκρίτους, καταδικάζοντάς τους να κεράσουν κρασί ή μεζέδες.
• Ο Γιατρός: Με τεράστια γυαλιά και φανταστικά φάρμακα, εξέταζε κοπέλες και έδινε κωμικές συμβουλές για… γαμπρούς.
Το γέλιο ήταν… υποχρεωτικό, όπως και η συμμετοχή.
Η Καμήλα – βασίλισσα των εθίμων
Σε όλη την Ιωνία δέσποζε η Καμήλα, σύμβολο αντοχής και αφθονίας. Κατασκευασμένη από ξύλινο σκελετό, σκεπασμένη με υφαντά ή δέρματα και στολισμένη με κουδούνια και χάντρες, περιφερόταν συνοδευόμενη από τον Καμηλιέρη, τον Γαμπρό, τη Νύφη –συχνά άνδρα μεταμφιεσμένο–, και τον Αράπη.
Το δρώμενο κορυφωνόταν με την «απαγωγή» της νύφης και την αναζήτησή της, μια αλληγορία για τον κύκλο ζωής και αναγέννησης της φύσης.
Γαϊτανάκι και οιωνοί
Στο Κορδελιό και στον Βουτζά, το γαϊτανάκι ένωνε όλη την κοινότητα. Δώδεκα ζευγάρια χόρευαν γύρω από έναν στύλο με κορδέλες, πλέκοντας ρυθμικά το πολύχρωμο σχέδιο. Αν το πλέξιμο έβγαινε σωστό, οι παλιοί έλεγαν πως η σοδειά θα ήταν καλή· αν μπλεκόταν, η χρονιά θα είχε δυσκολίες.
Η κοσμική Σμύρνη των Αποκριών
Την ίδια ώρα, στην Προκυμαία της Σμύρνης, η Αποκριά είχε ευρωπαϊκό αέρα. Λέσχες όπως το Sporting Club και το Cercle de Smyrne διοργάνωναν χοροεσπερίδες με φράκα, βαλς και κοσμοπολίτικη λάμψη.
Την τελευταία Κυριακή, η προκυμαία μετατρεπόταν σε σκηνή του περίφημου «πολέμου των ανθέων», όπου άμαξες στολισμένες με λουλούδια περνούσαν ανάμεσα στο πλήθος και οι συμμετέχοντες αντάλλασσαν κομφετί, σερπαντίνες και μπουκέτα βιολέτες και μιμόζες.
Οι γεύσεις της γιορτής
Καμία αποκριάτικη χαρά δεν ήταν πλήρης χωρίς τραπέζι. Την Κρεατινή εβδομάδα κυριαρχούσαν τα κρεατικά και το κεσκέκι, ενώ την Τυρινή τη θέση τους έπαιρναν τυρόπιτες με μυζήθρα, μπουρέκια και αφράτα κουλούρια.
«Στέμμα» του τραπεζιού ήταν ο σμυρναίικος μπακλαβάς με τα σαράντα φύλλα – ένδειξη αρχοντιάς και νοικοκυροσύνης.
Η Αποκριά στην Ιωνία των αρχών του 20ού αιώνα ήταν η μεγάλη γιορτή ενός ελληνισμού που βρισκόταν στην ακμή του. Μετά το 1922, τα έθιμα αυτά ταξίδεψαν μαζί με τους πρόσφυγες και ρίζωσαν στις νέες πατρίδες, αποδεικνύοντας πως η παράδοση μπορεί να αλλάζει τόπο – αλλά δεν χάνει ποτέ το κέφι της.
