Διπλή γιορτή έχουν κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα οι κάτοικοι της Σάρτης στη Χαλκιδική. Μαζί με τη γέννηση του Θεανθρώπου, τιμούν και τη «γέννηση» της δικής τους πατρίδας, του χωριού που ιδρύθηκε παραμονές Χριστουγέννων του 1924 από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.
Σε έναν έρημο αλλά όμορφο τόπο που θύμιζε την παλιά τους γη, Έλληνες ξεριζωμένοι από την Αφησιά της Θάλασσας του Μαρμαρά αποφάσισαν να ριζώσουν ξανά, δημιουργώντας έναν από τους 27 νέους προσφυγικούς οικισμούς της Χαλκιδικής.
Το χωριό ονομάστηκε αρχικά Νέα Αφησιά, κρατώντας ζωντανό το όνομα και τη μνήμη της ιστορικής πατρίδας.
Οι πρώτες οικογένειες έφτασαν από το Λαύριο, όπου τους είχε αποβιβάσει το πλοίο μετά το διωγμό. Φιλοξενήθηκαν για σχεδόν δύο χρόνια στα κτήρια του Μετοχιού, αντιμετωπίζοντας την πείνα, την ελονοσία και τις κακουχίες, μέχρι να χτιστούν τα σπίτια που θα στέγαζαν όχι μόνο τους ίδιους, αλλά και τα όνειρά τους για μια νέα αρχή.
Την ίδια περίοδο, η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) σχεδίασε και έκτισε τον νέο οικισμό σε μια περιοχή που αργότερα θα αποδεικνυόταν πως ταυτίζεται με τη θέση της αρχαίας Σάρτης, πόλης που αναφέρει ο Ηρόδοτος και από όπου, σύμφωνα με τις πηγές, πέρασε ο Ξέρξης. Οι ανασκαφές των τελευταίων χρόνων επιβεβαίωσαν τη συνέχεια του τόπου μέσα στους αιώνες.
Μέσα σε λίγες δεκαετίες, οι πρόσφυγες μετέτρεψαν την αφιλόξενη αλλά γοητευτική φύση της Σιθωνίας σε ένα γραφικό ψαροχώρι και αργότερα σε έναν από τους πιο γνωστούς τουριστικούς προορισμούς της Χαλκιδικής.
Σήμερα, η Σάρτη αριθμεί 1.054 κατοίκους (απογραφή 2021) και αποτελεί δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Σιθωνίας. Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων παραμένουν ο τουρισμός, η γεωργία και η αλιεία, ενώ το χωριό διαθέτει νηπιαγωγείο και δημοτικό σχολείο.
Κέντρο της συλλογικής μνήμης παραμένει ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, όπου φυλάσσεται η εικόνα της Παναγίας Ελεούσας που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από την Αφησιά. Κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου το χωριό πανηγυρίζει, τιμώντας τις ρίζες και την ιστορία του.
Η Σάρτη, χτισμένη στην άκρη της χερσονήσου της Σιθωνίας, με φόντο το καταπράσινο βουνό Ντραγουντέλη και με παραλίες που έχουν διακριθεί πανελλαδικά, κουβαλά πάνω απ’ όλα τη σφραγίδα της προσφυγιάς. Μερικά από τα πρώτα μικρά σπίτια των ξεριζωμένων σώζονται ακόμη, υπενθυμίζοντας τις δύσκολες απαρχές.
Κάθε παραμονή Χριστουγέννων σε κάθε σπίτι της Σάρτης σκορπίζουν ακόμη αρώματα Ανατολής από συνταγές της παλιάς πατρίδας. Είναι ο τρόπος των κατοίκων να θυμούνται πως αυτός ο τόπος δεν γεννήθηκε μόνο από την ανάγκη, αλλά και από τη δύναμη της μνήμης, της πίστης και της ελπίδας για μια νέα ζωή.
