Η «βεντέτα» στον Πόντο – Πώς έκλεινε ο κύκλος βίας και αίματος σε υπόθεσεις τιμής, οικονομικών ή προσωπικών διαφορών

Συγκρούσεις μεταξύ οικογενειών υπήρχαν στον Πόντο όπως και σε όλες τις κοινωνίες, από τη δημιουργία του κόσμου. Όμως παρόλο που έχουν καταγραφεί περιστατικά βίας και θανάτου, με διάφορες αιτίες, την έννοια της βεντέτας όπως εξακολουθεί να υπάρχει στην Κρήτη και στη Μάνη, δεν τη συναντάμε στον Πόντο –ίσως λόγω της δομής των τοπικών κοινωνιών.

Προσωπικές ή οικονομικές διαφορές, λόγοι οικογενειακής τιμής, προσβολές, ή και κάτι άλλο, έχουν καταγραφεί στο παρελθόν σε βιβλία ή μαρτυρίες ως οι αιτίες εγκλημάτων που στη συνέχεια δεν έλαβαν «απάντηση».

Έλληνες του Πόντου περιγράφουν σε απομνημονεύματα και λαογραφικές μελέτες περιστατικά που έχουν εκδικητικό ύφος μετά από δολοφονίες ή προσβλητικές συμπεριφορές, όμως δύσκολα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν «βεντέτα».

Καταγραφές υπάρχουν και για ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ φατριών αλλά το υπόβαθρό τους ήταν διαφορετικό και δεν είχαν αυτού του τύπου τη διάρκεια ή το χαρακτηριστικό του «χρέους» που πηγαίνει από τη μια γενιά στην άλλη.

Περίεργο είναι πως οι άνθρωποι που ζουν σήμερα στις άλλοτε αμιγώς ελληνικές περιοχές γνωρίζουν πολύ καλά το έθιμο της βεντέτας καθώς ολόκληρες οικογένειες έχουν ξεκληριστεί. Τουλάχιστον αυτό είχε διαπιστώσει πριν από πολλά χρόνια ο συγγραφέας Κώστας Σακελλαρίου που είχε επισκεφθεί μέρη του σύγχρονου Πόντου.

Ας δούμε συνοπτικά κάποιες ιστορίες που έχουν αποτυπωθεί από συγγραφείς, τον 20ό αιώνα.

≈

Διαμάχη στα Κοτύλια της Σάντας¹

Στις αρχές του 19ου αιώνα, δύο οικογένειες από τα Κοτύλια της Σάντας συγκρούστηκαν όταν μέλος της μίας κατηγορήθηκε ότι έκλεψε δυο πρόβατα από την άλλη. Ο γιος της οικογένειας που έχασε τα ζώα σκότωσε με όπλο τον φερόμενο ως δράστη και η οικογένεια του δεύτερου μαζεύτηκε για να πάρει εκδίκηση. Όμως οι προεστοί των ενοριών και η πιο μεγάλης ηλικίας άνθρωποι μπήκαν στη μέση και επέβαλαν συμφιλίωση πριν συνεχιστεί το γαϊτανάκι των φονικών και εξελιχθεί σε βεντέτα.

Φόνος για ζήτημα τιμής στην Κρώμνη²

Νεαρός από τα περίχωρα της Κρώμνης, στα τέλη του 19ου αιώνα, σκότωσε έναν μεγαλύτερο άνδρα από την περιοχή επειδή θεώρησε ότι ο δεύτερος προσέβαλε την αδερφή του. Η οικογένεια του θύματος ορκίστηκε να πάρει το αίμα της πίσω. Η αντίδραση της Εκκλησίας και των προεστών ήταν άμεση. Έπρεπε να σταματήσουν τη διεύρυνση του κύκλου αίματος. Ο δράστης πλήρωσε μεγάλη αποζημίωση (χρήματα, ζώα ή άλλο περιουσιακό στοιχείο) και η υπόθεση έληξε χωρίς συνέχεια.

Σύγκρουση νεαρών για την τιμή μιας αρραβωνιασμένης κοπέλας ³

Το περιστατικό σημειώθηκε στην Αργυρούπολη του Πόντου, την 20ετία 1880-1900. Πρωταγωνιστές ήταν δύο νεαροί από διαφορετικούς μαχαλάδες που συγκρούστηκαν όταν ένας από αυτούς φλέρταρε αρραβωνιασμένη κοπέλα. Ο αρραβωνιαστικός συγκέντρωσε συγγενείς για να ξεπλύνει την τιμή του. Έγινε συμπλοκή όπου τραυματίστηκε θανάσιμα ένας τρίτος άνθρωπος. Τότε η τοπική κοινότητα παρενέβη για να μην ξεφύγει η κατάσταση.

Σανταίοι έχουν ανοιχτούς λογαριασμούς και συγκρούονται⁴

Κάποτε είχαν τσακωθεί σε γλέντι και δεν το ξέχασαν. Ήταν όμως από διαφορετικές ενορίες της Σάντας και δεν βλέπονταν συχνά. Όμως οι δυο νέοι άνδρες, πιθάνως τον 19ο αιώνα, κάπου έπεσαν ο ένας πάνω στον άλλον, φιλονίκησαν ξανά και η σύγκρουση οδήγησε στην ανταλλαγή πυροβολισμών. Κατά τη σύγκρουση σκοτώθηκε ο ένας και οι δικοί του ζητούσαν να πάρουν εκδίκηση. Το πρόβλημα έλυσαν και πάλι η Εκκλησία και η δημογεροντία: τους έκλεισαν μέσα στον ιερό ναό μέχρι να συμφωνήσουν για ειρήνη. Εξάλλου οι Σανταίοι είχαν αυστηρό σύστημα «ισοζύγισης».

Σύγκρουση για βοσκοτόπια στη Χαλδία⁵

Τον 19 αιώνα δυο οικογένειες στη Χαλδία φιλονικούσαν συχνά για το ποιος θα βοσκούσε πού τα ζώα του.  Μια από τις συγκρούσεις κατέληξε στο θάνατο ενός άνδρα και το σόι του σχεδίαζε να πάρει εκδίκηση. Η δημογεροντία απείλησε με πρόστιμα –όχι πάντα χρηματικά– και επέβαλε απαγόρευση της κυκλοφορίας μέχρι να ηρεμήσουν τα πνεύματα.

Χρέη και προσβολές πίσω από φόνους στην περιοχή του Όφεως⁶

Οι περισσότερες από αυτές τις ανθρωποκτονίες στον Όφι είναι αποτέλεσμα έχθρας που κρατάει χρόνια. Τόσα χρόνια που οι λόγοι περνάνε από γενιά σε γενιά.

Συχνά-πυκνά υπάρχουν ένοπλες συγκρούσεις αλλά μόνο σε δύο περιπτώσεις καταγράφεται προσπάθεια «βεντέτας» όπου όμως παρενέβησαν οι Οθωμανικές Αρχές και δεν εξελίχθηκαν τα πράγματα. «Φιλικά» επιλύθηκε και σύγκρουση για προικοσύμφωνο σε περιοχή της Τραπεζούντας αφού πρώτα σημειώθηκε ένοπλη συμπλοκή.

Πόπη Παπαγεωργίου

_______
1. Δημ. Η. Οικονομίδης, Λαογραφικά Σάντας, Αρχεία Πόντου, τόμ. Ι’/ΙΑ’, αρχές 20ού αι.
2. Γ.Κ. Κεσίσογλου, Η Κρώμνη και τα περίχωρά της, (1950-60).
3. Ν. Ανδρεάδης, Λαογραφικά Αργυρούπολης, Αρχεία Πόντου.
4. Σάββας Ιωαννίδης, Τα Άγραφα του Πόντου – Σάντα, 1905.
5. Δημ. Κ. Παπαδόπουλος, Ιστορικά και λαογραφικά Χαλδίας.
6. i) Σ. Σκαρλατίδης, Λαογραφικά Όφεως ii) Κ. Φωτιάδης (επιμ.), Ματσούκα – Λαογραφικά και ιστορικά iii) Δ. Λιβανίδης, Λαογραφικά Τραπεζούντας.