Τη δική τους ιστορία στο εμπόριο και τον χρηματοπιστωτικό τομέα έγραψαν, τον 19ο και τον 20ό αιώνα, οι Ζαρίφηδες από την Κωνσταντινούπολη, μια από τις σημαντικότερες οικογένειες της κοινωνικής και οικονομικής ελίτ του ελληνισμού της Ανατολής.
Η οικογένεια Ζαρίφη οικονομικά ισχυρή και με προσβάσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, δικτυώθηκε ακόμα περισσότερο όταν τα μέλη της εγκαταστάθηκαν στα μεγάλα εμπορικά κέντρα της εποχής, το Λονδίνο, τη Μασσαλία και την Οδησσό.
Όλα άρχισαν στον Βόσπορο
Η οικογένεια Ζαρίφη εμφανίζεται στα τέλη του 18ου αιώνα στην περιοχή του Βοσπόρου, ενταγμένη ήδη στον κόσμο του εμπορίου.
Γενάρχης της υπήρξε ο Ιωάννης Ζαρίφης, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο κρασιού, αξιοποιώντας την παραγωγή από τα ιδιόκτητα κτήματά του.
Ο γάμος του με την Ταρσώ Καπλάνογλου, κόρη του εμπόρου διαμαντιών Ιορδάνη Καπλάνογλου, ενίσχυσε το εμπορικό και κοινωνικό κύρος της οικογένειας.
Απέκτησαν επτά παιδιά· τον Γεώργιο (1806-1884), τον Μιχαήλ (1809-1891), τον Πέτρο (1810-;), τον Αλέξανδρο (1812-;, Οδησσός), τον Ιορδάνη (1815-;, Καισάρεια της Μικράς Ασίας), τη Σουλτάνα και τον Νικόλαο (1820–1895, Κωνσταντινούπολη).
Από την Κωνσταντινούπολη στην Οδησσό και το Ναύπλιο
Λίγο πριν από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, το 1820, ο Ιωάννης Ζαρίφης, λόγω των σχέσεών του με τη Φιλική Εταιρεία, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη και να καταφύγει με την οικογένειά του στην Οδησσό της Ρωσίας. Εκεί παρέμειναν έως τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (1829), η οποία επέτρεψε την επιστροφή στην οθωμανική πρωτεύουσα.
Στην Οδησσό, ο πρωτότοκος γιος Γεώργιος Ζαρίφης φοίτησε στο φημισμένο Lycée Richelieu, γεγονός που συνέβαλε καθοριστικά στη μόρφωση και τη μετέπειτα πορεία του.
Η άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια στην Ελλάδα ώθησε την οικογένεια να μετακινηθεί στο Ναύπλιο.
Εκεί ο Γεώργιος διορίστηκε έφορος Καρύταινας. Ωστόσο, οι δύσκολες συνθήκες του νεοσύστατου κράτους και η δολοφονία του Καποδίστρια το 1831 (η οποία σημάδεψε βαθιά το πολιτικό κλίμα) οδήγησαν την οικογένεια στην οριστική επιστροφή της στην Κωνσταντινούπολη.
Η επιστροφή στην Πόλη
Με επίκεντρο την οθωμανική πρωτεύουσα, οι Ζαρίφηδες στράφηκαν δυναμικά στις εμπορικές επιχειρήσεις. Ο Γεώργιος Ζαρίφης εργάστηκε αρχικά στο κατάστημα του Δημήτριου Ζαφειρόπουλου, που δραστηριοποιούνταν στο εμπόριο σιτηρών και αλεύρων από τη Ρουμανία. Το 1840 ίδρυσαν από κοινού την επιχείρηση «Ζαρίφης Ζαφειρόπουλος»1.
Ο γάμος του Γεωργίου με την Ελένη Ζαφειροπούλου ενίσχυσε περαιτέρω τη συνεργασία των δύο οικογενειών.
Απέκτησαν πέντε παιδιά· τον Λεωνίδα (1839), τον Περικλή (1844), τη Σοφία (1848), την Τερέζα (1860) και τον Στέφανο (1863).
Οι Ζαρίφηδες σε Λονδίνο, Μασσαλία, Κωνσταντινούπολη και Οδησσό
Η στρατηγική εγκατάστασης μελών της οικογένειας σε μεγάλα εμπορικά κέντρα του 19ου αιώνα υπήρξε καθοριστική. Η πρακτική αυτή μείωνε το κόστος συναλλαγών και ενίσχυε την αξιοπιστία των επιχειρήσεων.
Ο Αλέξανδρος Ζαρίφης ίδρυσε κατάστημα εμπορίου σιτηρών στην Οδησσό. Κατά την περίοδο 1833-1860 η επιχείρησή του συγκαταλεγόταν στις πέντε σημαντικότερες ελληνικές της πόλης και όγδοη σε αξία περιουσιακών στοιχείων (93.012 ρούβλια).
Ο Μιχαήλ Ζαρίφης δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο και στις τραπεζικές εργασίες στο Λονδίνο. Παντρεύτηκε τη Φανή Κεσίσογλου από τη Σμύρνη και απέκτησε τέσσερα παιδιά. Μέσω γάμων συνδέθηκε με ισχυρές εμπορικές οικογένειες, όπως οι Ράλλη, Ροδοκανάκη και Βλαστού.
Από το 1830 υπήρχε, στη Μασσαλία, κλάδος της οικογένειας, ο οποίος ενισχύθηκε με τον Περικλή Ζαρίφη, ιδρυτή του καταστήματος «Ζαρίφης και Υιοί». Ο γάμος του με τη Φανή Ροδοκανάκη ενδυνάμωσε τους δεσμούς με τη ρωμαίικη επιχειρηματική ελίτ της πόλης.
Παράλληλα, μέσω του γάμου της κόρης του Γεωργίου με τον έμπορο και εφοπλιστή Οδυσσέα Νεγρεπόντη2, η οικογένεια συνδέθηκε και με τους εμπορικούς κύκλους του Βουκουρεστίου.
Παρά τη διεθνή εξάπλωση, πυρήνας της οικογενειακής οργάνωσης παρέμεινε η Κωνσταντινούπολη, όπου ο Γεώργιος ανέπτυξε έντονη δράση στο σιτεμπόριο και κατόπιν στις τραπεζικές εργασίες.
Η επιχείρηση «Ζαρίφης Ζαφειρόπουλος» και ο ρόλος στο Οθωμανικό Χρέος
Η επιχείρηση ξεκίνησε από το σιτεμπόριο με τις δυτικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας, αλλά μετά το 1860 επεκτάθηκε δυναμικά στον τραπεζικό τομέα. Μετά τον θάνατο του Δημητρίου Ζαφειρόπουλου, τη διοίκηση ανέλαβε ο Γεώργιος Ζαρίφης.
Μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, ο Γεώργιος συμμετείχε ενεργά στις τραπεζικές εξελίξεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εμπλεκόμενος στην ίδρυση σημαντικών οργανισμών όπως η Γενική Εταιρεία Οθωμανικού Κράτους, η Τράπεζα Κωνσταντινουπόλεως, η Οθωμανική Εμπορική Εταιρεία και η Αυστροτουρκική Πίστη, καθώς και ελληνικών τραπεζικών ιδρυμάτων, όπως η Γενική Πιστωτική και η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως. Συμμετείχε επίσης στη δημιουργία ανώνυμων εταιρειών, μεταξύ άλλων της Εταιρείας Τροχιοδρόμων «Ποντοπόρεια», της Γενικής Εταιρείας Δι’ Αερίου Φωτισμού και Θερμάνσεως Βουκουρεστίου, της Οθωμανικής Εταιρείας Μεταλλευμάτων και του μονοπωλίου καπνού.
Καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος της επιχείρησης στη διευθέτηση του Οθωμανικού Χρέους.
Ως εκπρόσωπος των τραπεζών του Γαλατά, ο Γεώργιος Ζαρίφης διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο μετά την παύση πληρωμών της 6ης Οκτωβρίου 1875. Η τελική σύμβαση υπογράφηκε στις 22 Νοεμβρίου 1879. Ως ανταμοιβή, ο Ζαρίφης έλαβε το κτήμα Μπελέντ Ρουζ στη Μεσοποταμία, το οποίο αργότερα διαχειριζόταν ο γιος του Λεωνίδας.
Κοινωνική θέση και φιλανθρωπική δράση
Η κοινωνική επιρροή της οικογένειας ήταν ανάλογη της οικονομικής της ισχύος. Στο Λονδίνο και τη Μασσαλία, οι κοινωνικές τους διασυνδέσεις αντανακλώνταν κυρίως στις στρατηγικές γαμήλιες συμμαχίες με οικογένειες όπως οι Ράλλη, Ροδοκανάκη και Σκυλίτση.
Στην Οδησσό, ο Αλέξανδρος Ζαρίφης συγκαταλεγόταν στους πέντε επιτυχέστερους και οκτώ πλουσιότερους Έλληνες επιχειρηματίες της πόλης, ενώ συμμετείχε και στο πολεοδομικό συμβούλιο.
Στην Κωνσταντινούπολη, η προσωπικότητα του Γεωργίου Ζαρίφη ξεχώρισε. Χρηματοδότησε κατά τα 9/10 την ανέγερση της Μεγάλη του Γένους Σχολή στο Φανάρι, ίδρυσε τα Ζαρίφεια διδασκαλεία στη Φιλιππούπολη και σχολείο στα Θεραπειά, ενώ ενίσχυσε τη Θεολογική Σχολή, την Ιερατική Σχολή, την Εμπορική Σχολή και τα εκπαιδευτήρια Γαλατά και Πέρα. Παράλληλα υπήρξε πρόεδρος και ευεργέτης πολλών φιλανθρωπικών ιδρυμάτων.
Η συμμετοχή του σε κλειστούς αθλητικούς και κοινωνικούς ομίλους της ελίτ, καθώς και οι σχέσεις του με Ευρωπαίους προξένους, Οθωμανούς αξιωματούχους και τον ίδιο τον Σουλτάνο, καταδεικνύουν την πολιτική και κοινωνική του ισχύ.
Ο θάνατός του, στις 27 Μαρτίου 1884, προκάλεσε βαθιά συγκίνηση. Εκπαιδευτικά ιδρύματα διέκοψαν τα μαθήματά τους προς τιμήν του, ενώ η εφημερίδα Νεολόγος της Κωνσταντινούπολης τον αποχαιρέτισε ως «μέγα φιλάνθρωπο», σημειώνοντας πως στον τάφο του αρμόζει μία μόνο επιγραφή: «Γεωργίω τω Ζαρίφη. Η βαρυπενθούσα μήτηρ ευποιία και η ευγνωμοσύνη απορφανιζομένη»3, εκφράζοντας τη συλλογική ευγνωμοσύνη της κοινωνίας.
