Το τέλος του ρωσοτουρκικού πολέμου (24/4/1877-3/3/1878), του πολέμου που κήρυξε ο Ρώσος τσάρος Αλέξανδρος Β’ κατά του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’, βρήκε τη Ρωσική Αυτοκρατορία νικήτρια. Στις 18 Νοεμβρίου του 1877 τα ρωσικά στρατεύματα κατέλαβαν το Καρς, και εννιά μήνες αργότερα, στις 13 Ιουλίου του 1878, με τη Συνθήκη του Βερολίνου οι περιοχές του Καρς Αρνταχάν και Βατούμ κατακυρώθηκαν στην Αυτοκρατορική Ρωσία.
Στα επόμενα τρία χρόνια που ακολούθησαν βάσει της Συνθήκης της Κωνσταντινουπόλεως (1879) ανάμεσα στη Ρωσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, 110.000 μουσουλμάνοι από το Καρς και το Αρνταχάν και άλλοι 30.000 από το Βατούμ και το Αρτβίν εγκατέλειψαν τα εδάφη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και κατευθύνθηκαν σε αυτά της Οθωμανικής.
Ήταν η περίοδος που τα μεταλλεία της Αργυρούπολης είχαν «στερέψει», και η φτώχεια σε συνδυασμό με την οθωμανική καταπίεση βάρυναν τον τράχηλο των Αργυρουπολιτών και άλλων Ποντίων από την ευρύτερη περιοχή.
Η μετανάστευση στην ομόδοξη Ρωσία φάνταζε γι’ αυτούς ιδανική λύση. Η Ρωσία «έκλεινε το μάτι» στους Έλληνες μετανάστες. Ήταν περισσότερο καλοδεχούμενοι από άλλους χριστιανικούς πληθυσμούς, συμπεριλαμβανομένων και των Αρμενίων.
Για σαράντα ολόκληρα χρόνια λοιπόν, Έλληνες προερχόμενοι κυρίως από τα μεσόγεια του Πόντου, στη συντριπτική τους πλειοψηφία Αργυρουπολίτες, έζησαν με δυσκολίες μεν, αλλά ανάπνευσαν αέρα ελευθερίας κάτω από την «ομπρέλα» της τσαρικής Ρωσίας.
Κατατάσσονταν στον ρωσικό στρατό πολεμώντας τους Τούρκους, δίδασκαν (με την ανοχή του ρωσικού κράτους) ελληνικά στα σχολεία που έχτιζαν για τα παιδιά τους, και έκαναν τις ακολουθίες τους σύμφωνα με το βυζαντινό ελληνορθόδοξο τυπικό στις εκκλησιές τους.
Ήταν η λεγόμενη «μαύρη περίοδος» για τους Τούρκους, όπως έχει αποτυπωθεί στη συλλογική τους μνήμη και στην τουρκική βιβλιογραφία, και σε αντιδιαστολή η «χρυσή» για τους χριστιανικούς πληθυσμούς. Ήταν τα σαράντα χρόνια που σφυρηλάτησαν την ταυτότητα των Καρσλήδων, των προοδευτικών και των φιλομαθών Ποντίων, των ανθρώπων του πνεύματος, των εμφορούμενων με τα δημοκρατικά ιδεώδη.
Κάθε χωριό που κατοικούνταν από Έλληνες είχε τουλάχιστον ένα ελληνικό σχολείο και μια ελληνορθόδοξη εκκλησιά. Η «χρυσή» αυτή τεσσαρακονταετία διήρκεσε μέχρι τη μαύρη ημέρα της υπογραφής της Συνθήκης του Μπρεστ-Λιτόφσκ, την 3η Μαρτίου του 1918, που η σοβιετική πλέον Ρωσία, μετά τη μοιραία για τους Ποντίους επανάσταση των Μπολσεβίκων, παραχώρησε το Καρς στην Τουρκία και άφησε τον χριστιανικό πληθυσμό του, τους Έλληνες του Πόντου, βορά στα νύχια του αιμοσταγούς θηρίου.
Κατά την τεσσαρακονταετή περίοδο της ελληνικής παρουσίας στο Καρς οι Έλληνες μετανάστες από το εσωτερικό του Πόντου κατοίκησαν σε 73 αμιγώς ελληνικά χωριά, σε έναν ελληνικό συνοικισμό καθώς επίσης και σε τρία μικτά χωριά αποτελώντας την πλειοψηφία του οικισμού, αλλά και σε 12 μικτά χωριά στα οποία αποτελούσαν μειοψηφικό πληθυσμό.
Καθόλου ευκαταφρόνητος εξάλλου δεν ήταν κι ο ελληνικός πληθυσμός που κατοικούσε στις μικτές πόλεις (Καρς, Αρνταχάν, Καγισμάν, Όλτη, Σαρίκαμις) του Κυβερνείου του Καρς.
Ο ερευνητής-συγγραφέας Ανδρέας Αθανασιάδης, σε έρευνα που αποτυπώνεται στο βιβλίο του Πρόσφυγες από τον Αντικαύκασο: Όψεις της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας της ελληνικής κοινότητας του Καρς (1878-1921), των εκδόσεων Ινφογνώμων, καταγράφει τα ονόματα και τις διοικήσεις των ελληνικών χωριών ως εξής:
Τα ελληνικά χωριά του Καρς (περίοδος: 1878 έως 1918)
Διοίκηση Αρνταχάν – Υποδιοίκηση Αρνταχάν
1. Κιουλεπέρτ
2. Πεπερέκ
3. Σιντισκόμ
4. Τσοροσχώφ Κάτω
5. Φαχρέλ
6. Χανάχ Κάτω
7. Χάσκιοϊ
8. Μπαγντάντ (μικτός οικισμός)
Υποδιοίκηση Κιόλιας
1. Βαργενέζ
2. Ζεμζελέκ
3. Κιασάρ
4. Κογκ
5. Μερτινίκ
6. Μουζαράτ
7. Ντεμίρκαπι
8. Ντορτκιλισέ
9. Ούτσκιλισε
10. Σαλούτ
11. Σαράφ
12. Ταχταγράν
13. Τουρκεσόν
Διοίκηση Καρς – Υποδιοίκηση Καρς
1. Αζάτ
2. Αρτόστ
3. Βεζίνκιοϊ
4. Ισλαμσόρ
5. Καράκλισε
6. Μαγαρατζίκ
7. Μασουρτζίκ
8. Χαλίφογλου
9. Χιτζιρίκ
10. Χαραμή Βαρτάν
Υποδιοίκηση Σουραγκέλ
1. Σουμπαντάν
2. Χατζή Βελή (μικτός οικισμός)
Υποδιοίκηση Σογιανλούκ
1. Αλίσοφι
2. Βερισάν
3. Γέιτσα
4. Γιάγμπασαν
5. Γκιόλγκετσμεζ
6. Εμιρχάν
7. Ζέλετσα
8. Καμισλί
9. Λάλογλη
10. Μπεζιργκιάν-Κετσήτ
11. Ντιβίκ
12. Πελίκπας
13. Σαλούτ Κάτω
14. Τουιγούν
15. Τσατάχ
16. Τσίπλακλι
Διοίκηση Καγισμάν – Υποδιοίκηση Καγισμάν
1. Γιολαγουτζιάμ
2. Ιβανπόλ ή Μολά Μουσταφά
3. Κετσιβάν
4. Όλουκλου
5. Ορτάκιοϊ
6. Τσιλακχανέ
7. Τσαπίκ (Άνω)
8. Τσαπίκ (Κάτω)
9. Συνοικισμός Χασκαντάρ
Υποδιοίκηση Χορασάν
1. Απουλπάτ
2. Γενίκιοϊ
3. Καρακούρτ
4. Καραουργάν
5. Κιζίλ Κιλισέ
6. Κιόρογλου
7. Μέτσιτλι
8. Σουρμπασάν
9. Χάνδαρα
10. Μεντζινκέρτ (μικτός οικισμός)
Διοίκηση Όλτης – Υποδιοίκηση Όλτης
1. Αρσενιάκ
2. Μερενές (Άνω)
3. Μερενές (Κάτω)
4. Μπαρτούζ
5. Ναριμάν
6. Πατζαρότ
7. Ποσίκ
8. Τσερμίκ (Άνω)
9. Τσερμίκ (Κάτω)
Αλεξία Ιωαννίδου
