Ένα έξοχο παράδειγμα μνημειώδους αρχιτεκτονικής είναι το βασιλικό γυμνάσιο της αρχαίας Μίεζας, το οποίο συσχετίζεται με τον βασιλιά Φίλιππο Β’ και τον Μεγαλέξανδρο, και κατά συνέπεια με τη μακεδονική ελίτ.
Με επικεφαλής την επίτιμη έφορο Αγγελική Κοτταρίδη, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ημαθίας ολοκλήρωσε την πρώτη φάση του ερευνητικού προγράμματος που στοχεύει στην προστασία και στην ανάδειξη του συγκροτήματος, αλλά και στην αναστήλωση του δυτικού τμήματος του ξυστού, της δωρικής στοάς όπου γινόταν η εξάσκηση στον αγώνα δρόμου.
Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε σε σημεία κρίσιμα για την κατανόηση της αρχιτεκτονικής δομής του τεράστιου οικοδομήματος· επιβεβαίωσε την κατασκευή του συνόλου στα μέσα του 4ου αιώνα σύμφωνα με ένα ενιαίο σχέδιο.
Νέο στοιχείο είναι η ανακάλυψη της διαμόρφωσης του χώρου σε γιγαντιαία κλίμακα: ο φυσικός βράχος (πωρόλιθος) του υπεδάφους απολαξεύτηκε ώστε να σχηματιστούν τρία τεράστια, οριζόντια και απολύτως επίπεδα άνδηρα (έκτασης περ. 14 στρεμμάτων). Αναπτύσσονται σε αυστηρά γεωμετρική αλληλουχία: από τα νοτιοδυτικά όπου βρίσκεται το υπερκείμενο νοτιοδυτικό συγκρότημα προς τα βόρεια όπου η παλαίστρα, και από τα ανατολικά όπου στο χαμηλότερο σημείο εκτεινόταν η διώροφη στοά του ξυστού που έφτανε σε μήκος σχεδόν τα 200 μέτρα.
Δεν αποκλείεται η κλιμάκωση των επιπέδων των διάφορων επί μέρους λειτουργικών ενοτήτων του γυμνασίου να αντιστοιχεί σε ιεράρχηση της λειτουργίας τους.
Στον τοίχο με τους αμφικίονες του ξυστού, αλλά και σε αρχιτεκτονικά μέλη (κιονόκρανα κλπ.) σώζονται ακόμη εξαιρετικής ποιότητας λευκά κονιάματα, ίδια με αυτά των βασιλικών τάφων και του ανακτόρου των Αιγών.
Γενικότερα παρατηρούνται αντιστοιχίες και ομοιότητες με το ανάκτορο των Αιγών που αποτελούν, όπως φαίνεται, χαρακτηριστικά της «κλασικής μακεδονικής αρχιτεκτονικής», αλλά και διαφοροποιήσεις που οφείλονται στη διαφορετική λειτουργία.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του γυμνασίου της Μίεζας –εκτός από το μέγεθος του– είναι η εκτεταμένη χρήση πώρινων γωνιόλιθων. Μάλιστα στην περιοχή ανάμεσα στην παλαίστρα και στο νοτιοδυτικό συγκρότημα οι λίθινοι τοιχοβάτες σώζονται σημειακά σε ύψος που φτάνει τα δύο μέτρα.
Το άλειμμα των αθλούμενων νέων με λάδι ήταν απολύτως απαραίτητο στοιχείο της ζωής στο γυμνάσιο. Τα θραύσματα παναθηναϊκών αμφορέων που βρίσκονται στον ξυστό και στην παλαίστρα φανερώνουν ότι οι νεαροί γόνοι των ευγενών Μακεδόνων προτιμούσαν το εκλεκτό και καθόλου φθηνό λάδι των ιερών δένδρων της Αθήνας.
Ωστόσο το πιο συγκινητικό εύρημα είναι τέσσερις γραφίδες από αυτές που οι μαθητές του Αριστοτέλη χρησιμοποιούσαν για να γράφουν τα γυμνάσματά τους.
