Στη συγκρότηση μιας παγκόσμιας συμμαχίας συνείδησης «σε έναν κόσμο που απειλείται με ασφυξία μέσα στα όρια του υλικού» κάλεσε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος από το βήμα της συνάντησης 60 και πλέον θρησκευτικών ηγετών υπέρ της ειρήνη, η οποία πραγματοποιείται σήμερα, Τρίτη 29 Ιουλίου, στην Κωνσταντινούπολη.
Η ατζέντα της συνάντησης, στο πλαίσιο της συνεδρίασης του παγκόσμιου συμβουλίου της οργάνωσης «Religions for Peace», με οικοδεσπότη τον γέροντα μητροπολίτη Χαλκηδόνος -και εκ των συντονιστών της πρωτοβουλίας- Εμμανουήλ, περιλαμβάνει την αντιμετώπιση της παγκόσμιας κρίσης χρέους, την προώθηση της ηθικής ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης και την πρωτοβουλία «Shared Sacred Flourishing» (SSF) – ενός οραματικού πλαισίου που προσκαλεί τις θρησκευτικές κοινότητες να προωθήσουν την ειρήνη, τη δικαιοσύνη και τη συμφιλίωση.
Κατά την εναρκτήρια ομιλία του, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος τόνισε ότι εν όψει το κινδύνου πνευματικής ερήμωσης, «ο διαθρησκειακός διάλογος αναδύεται όχι απλώς ως θεολογική ενασχόληση ή πολυτέλεια ειρηνικών καιρών, αλλά ως αδυσώπητη αναγκαιότητα, ως πράξη συλλογικής αντίστασης. Η συνάντηση των διαφορετικών θρησκευτικών παραδόσεων, καθεμία από τις οποίες είναι φορέας μιας μοναδικής εμπειρίας του Ιερού, γίνεται η απαραίτητη προϋπόθεση για την αντιπαράθεση με μια παγκοσμιοποιημένη έλλειψη νοήματος, για την επαναάρθρωση ενός λόγου που τολμά να μιλήσει για αγάπη, συμπόνια, έλεος, συγχώρεση και αυτοθυσία όχι ως αφηρημένες ηθικές αξίες, αλλά ως ενεργά στοιχεία μιας πληρέστερης πραγματικότητας».
«Να καταστεί σαφής μια σύνδεση με το Ιερό»
«Η απάντηση που προτείνεται σε αυτή την υπαρξιακή πρόκληση παίρνει τη μορφή ενός φιλόδοξου πνευματικού οικοδομήματος: αυτού της “Κοινής Ιερής Κοσμοθεωρίας“, ενός πλαισίου που φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως το θεωρητικό θεμέλιο για μια “Κοινή Ιερή Άνθηση”. Δεν πρόκειται για μια προσπάθεια δημιουργίας μιας νέας, συγκρητιστικής θρησκείας, ούτε για υποκατάσταση των μοναδικών κοσμοθεωριών που χαρακτηρίζουν κάθε θρησκευτική παράδοση», επισήμανε ο Οικουμενικός Πατριάρχης, διευκρινίζοντας ότι «η πρόθεση είναι να καταστεί σαφής μια σύνδεση με το Ιερό, το οποίο προηγουμένως παρέμενε σιωπηλό στις διαθρησκειακές πρωτοβουλίες, επιτρέποντας ταυτόχρονα σε κάθε παράδοση να διατηρήσει την ξεχωριστή της ταυτότητα».
Στη συνέχεια της ομιλίας του, ο Οικουμενικός Πατριάρχης ανέφερε: «Αυτό το πλαίσιο διαρθρώνεται γύρω από τέσσερις θεμελιώδεις πυλώνες, οι οποίοι αποτελούν μια ολιστική άποψη της πραγματικότητας. Στο κέντρο βρίσκεται το ίδιο το Ιερό, η απόλυτη πραγματικότητα, η οποία εκφράζεται με διάφορους τρόπους, ως Θεός, Αλλάχ, Βράχμαν ή ως το Φωτεινό Κενό. Αυτή η πραγματικότητα δεν είναι μια αφηρημένη αρχή, αλλά το θεμέλιο της “κοινότητας της ύπαρξης”, η οποία ενώνει όλα τα πράγματα μέσω της Αγάπης, της Συμπόνιας, του Ελέους. Δεύτερον, τα ανθρώπινα όντα νοούνται εξ ορισμού ως σχεσιακά όντα, ακριβώς επειδή βασίζονται στο Ιερό. Η δυνατότητά τους για πληρότητα δεν εξαντλείται στην προστασία των δικαιωμάτων, αλλά πραγματώνεται μέσω της καλλιέργειας αρετών, με κεντρική την ελευθερία που πηγάζει από την Ιερή Αγάπη. Τρίτον, η κοινωνία δεν είναι ένα απλό άθροισμα ατόμων, αλλά ένα “σύνολο ολόκληρων ανθρώπων”, μια δομή αμοιβαιότητας μεταξύ των ατόμων και των θεσμών του κοινού καλού – οικογένεια, εκπαίδευση, οικονομία. Τέλος, η Γη και το δίκτυο της ζωής της, ανεξάρτητα από το αν θεωρούνται ιερά αυτά καθαυτά ή εκφράσεις του Ιερού, αναγνωρίζονται από όλες τις παραδόσεις ως θεμελιωμένα στο Ιερό, απαιτώντας έναν σεβασμό που εκφράζεται μέσω αρετών όπως η βιώσιμη κατανάλωση και δομών όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας».
«Ψηφιακό φάντασμα» η τεχνητή νοημοσύνη
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έκανε ιδιαίτερη αναφορά στις προκλήσεις από το παγκόσμιο χρέος και την τεχνητή νοημοσύνη, λέγοντας πως «αν το χρέος αποτελεί την υλική εκδήλωση της απανθρωπιάς, η τεχνητή νοημοσύνη αναδύεται ως το ψηφιακό της φάντασμα».
Όπως παρατήρησε, «τόσο το παγκόσμιο χρέος όσο και η τεχνητή νοημοσύνη, παρά τη διαφορετική τους εμφάνιση, πηγάζουν από την ίδια φιλοσοφική ρίζα: την αποθέωση της αφαίρεσης και της χρησιμότητας. Στην περίπτωση του χρέους, η αφαίρεση είναι το χρήμα, αποκομμένο από την πραγματική οικονομία, το οποίο αγνοεί το πρόσωπο του οφειλέτη. Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, η αφαίρεση είναι τα δεδομένα, τα οποία αγνοούν τη μοναδικότητα του υποκειμένου. Και στις δύο περιπτώσεις, η λογική της χρησιμότητας, η επιδίωξη της μέγιστης απόδοσης, είτε οικονομικής είτε υπολογιστικής, υπερισχύει κάθε άλλης αξίας. Αυτό αποτελεί το βαθύτερο πρόβλημα, τον ιδεολογικό πυρήνα που πρέπει να αντιμετωπιστεί».
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα νέο εργαλείο, σύμφωνα με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, «είναι η δημιουργία μιας επίφασης ανθρώπινης λογικής, μιας νοημοσύνης αποκομμένης από τη συνείδηση, το σώμα και το πνεύμα. Ενώ υπόσχεται πρωτοφανείς εξελίξεις στην ιατρική, την εκπαίδευση και την ασφάλεια, εγείρει ταυτόχρονα επείγοντα ηθικά ερωτήματα σχετικά με τις προκαταλήψεις, την επιτήρηση, την ανισότητα και τη διάβρωση της ανθρώπινης δράσης».
Αναφερόμενος στους κινδύνους που υποθάλπουν οι αλγόριθμοι για την κοινωνική δικαιοσύνη, σχολίασε ότι αυτοί «είναι εκπαιδευμένοι με δεδομένα που αντικατοπτρίζουν τις υπάρχουσες κοινωνικές αδικίες, κινδυνεύουν να τις εδραιώσουν και να τις ενισχύσουν, δημιουργώντας ένα αόρατο, αλλά παντοδύναμο, δίκτυο ελέγχου που καθορίζει ποιος έχει πρόσβαση σε ευκαιρίες και ποιος αποκλείεται. Η ανθρώπινη κρίση, με τις αποχρώσεις της, τη διαίσθησή της και τη συμπόνια της, κινδυνεύει να αντικατασταθεί από την ψυχρή αποτελεσματικότητα της μηχανής».
«Δεν καλούμαστε να συνθέσουμε μια νέα παγκόσμια θρησκεία συναίνεσης. Καλούμαστε, ο καθένας από την άποψη της πίστης του, να συγκροτήσουμε μια παγκόσμια συμμαχία συνείδησης, μια προφητική μαρτυρία που θα κρατήσει ανοιχτό τον ορίζοντα της υπέρβασης σε έναν κόσμο που απειλείται με ασφυξία μέσα στα όρια του υλικού. Η ενότητά μας δεν βασίζεται σε ό,τι πιστεύουμε από κοινού, αλλά στην κοινή μας αγάπη για την ανθρωπότητα και στην κοινή μας αναφορά στο μυστήριο του ενός Θεού. Αυτή είναι η μόνη βιώσιμη ειρήνη» κατέληξε στην ομιλία του ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.
*Photo credit: Νίκος Παπαχρήστου, Οικουμενικό Πατριαρχείο
