Ένα σπουδαίο διεθνές συνέδριο για την προσφυγική μνήμη και ταυτότητα έναν αιώνα μετά, με αναφορές στον Πόντο, την Καππαδοκία, την Ιωνία, την Ανατολική Θράκη και την Κωνσταντινούπολη, διοργανώθηκε πριν από λίγες ημέρες από τη Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών και το Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, σε συνεργασία με τη Μητρόπολη Περιστερίου.
Ακαδημαϊκοί και ερευνητές συνομίλησαν επιστημονικά σε εννέα συνεδρίες με τις εξής θεματικές ενότητες:
• Τιμή Μικρασιατών αγίων και χριστιανικά μνημεία,
• Ταυτότητα και μνήμη,
• Προσφυγικοί οικισμοί και συλλογική οργάνωση,
• Μνήμη και ιστορία,
• Θέματα θρησκευτικής λαογραφίας,
• Μουσικές μνήμες Ευξείνου Πόντου,
• Μουσική και μνήμη – Ιστορικές ηχογραφήσεις – Αλληλεπιδράσεις μικρασιατικών μελωδιών,
• Αναπαραστάσεις της προσφυγιάς στην Τέχνη,
• Η διαχείριση της προσφυγικής μνήμης μέσα από αρχειακό υλικό και τον Τύπο.
Πρόκειται για το τρίτο κατά σειρά διεθνές συνέδριο που διοργάνωσε η Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης με θεματολογία σχετική με τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, τη Συνθήκη της Λοζάνης του 1923 και την εξ αυτής ανταλλαγή των πληθυσμών που ολοκληρώθηκε το 1924.
Τα θέματα
Συνοψίζοντας τα συμπεράσματα, ο αντιπρόεδρος της επιστημονικής και οργανωτικής επιτροπής Μανόλης Γ. Βαρβούνης* αναφέρει:
Στο συνέδριο έγιναν 40 επιστημονικές ανακοινώσεις από 45 συνέδρους.
Προηγήθηκε η πρώτη συνεδρία με τίτλο «Τιμή Μικρασιατών αγίων και χριστιανικά μνημεία», κατά την οποία παρουσιάστηκαν ανακοινώσεις σχετικά με την καππαδοκική λατρευτική μνήμη και τελετουργική ταυτότητα, με αφορμή το λείψανο του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου στη Νέα Καρβάλη Καβάλας και τη σχετική λατρευτική παράδοση, τις συνέπειες της Μεγάλης Καταστροφής επί του Οικουμενικού Πατριαρχείου και την τύχη των χριστιανικών μνημείων και κειμηλίων των Ελλήνων του Πόντου μετά τη Γενοκτονία, καθώς και τα σχετικά ερευνητικά, πολιτικά και ηθικά ζητήματα.
Η δεύτερη συνεδρία υπό τον τίτλο «Ταυτότητα και μνήμη», περιέλαβε ανακοινώσεις σχετικές με τις σχέσεις ιστορίας, μνήμης, τραύματος και ταυτότητας σε σχέση με τον μικρασιατικό ελληνισμό, ταξίδια στον Εύξεινο Πόντο από μουσικούς τέταρτης και πέμπτης προσφυγικής γενιάς και τη συνακόλουθη διαμόρφωση μνήμης και ταυτότητας έναν αιώνα μετά τον ξεριζωμό, το περιοδικό Φίλοι της Ποντιακής Μουσικής ως προσφυγική μνήμη και ως πρόταση καλλιτεχνικής δημιουργίας κατά τον 20ό αιώνα, τα ήθη και τα έθιμα της κοινωνικής ζωής του Πόντου, με βάση το παράδειγμα του Φερίζ Νταγ και τα δρώμενα στο χωριό Αντρεάντων, την Αλεξανδρούπολη και το εκεί Μνημείο Θρακικού Ελληνισμού, και το μνημείο ηρώων στη Σέριφο, ως σύμβολο ενίσχυσης της συλλογικής μνήμης.
Ακολούθησε η τρίτη συνεδρία, που είχε τίτλο «Προσφυγικοί οικισμοί – Συλλογική οργάνωση». Στη διάρκειά της έγιναν ανακοινώσεις σχετικά με τη συγκρότηση της συλλογικής μνήμης του προσφυγικού συνοικισμού των Νέων Κυδωνιών και την εξέλιξη από τον οικισμό του Μπαρουτάδικου στο Δήμο Αιγάλεω, τους πρόσφυγες στην Καλαμάτα και, ιδίως τις δράσεις τους στη διεκδίκηση μιας καλύτερης ζωής.
Επίσης, εισηγητές αναφέρθηκαν στη μικρασιατική προσφυγική μνήμη και ταυτότητα στους πρόσφυγες του νομού Αιτωλοακαρνανίας, σε τόπους μνήμης από την Πέραμο Κυζίκου στη Νέα Πέραμο Αττικής, σε παρατηρήσεις σχετικά με τον μικρασιατικό λαϊκό υλικό πολιτισμό με βάση τις δηλώσεις και τις αποφάσεις των Εκτιμητικών Επιτροπών των Ανταλλαξίμων των περιοχών Μάκρης και Λιβισιού Μικράς Ασίας και τη διαχείριση της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς των Ποντίων, με μελέτη περίπτωσης (case study) τις δράσεις του Συλλόγου Ποντίων Ηλιούπολης «Η Τρυγόνα».
Η τέταρτη συνεδρία τιτλοφορήθηκε «Μνήμη και Ιστορία», και σε αυτήν εντάχθηκαν ανακοινώσεις σχετικά με το ζήτημα της απομάκρυνσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου από την Κωνσταντινούπολη, όπως τέθηκε κατά τη Συνδιάσκεψη της Λοζάνης, με βάση το ερευνητικό ερώτημα για το αν επρόκειτο για μια κυβερνητική απόφαση της Άγκυρας ή για ένα διπλωματικό τέχνασμα της τουρκικής αντιπροσωπείας, την έννοια του «δικαιώματος στη μνήμη» σε σχέση με την πρόσληψη της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας ως αφήγησης, και τη Γενοκτονία, την πολιτική της μνήμης και την ποιητική της Ιστορίας σε παιδικά εικονογραφημένα βιβλία.
Στη συνέχεια, η πέμπτη συνεδρία επικεντρώθηκε σε «Θέματα θρησκευτικής λαογραφίας». Στη διάρκειά της έγιναν τέσσερις ανακοινώσεις σχετικές με τη θρησκευτική ζωή και τη λατρεία στη Σμύρνη και τις σχετικές προσφυγικές μνήμες από το Αρχείο χειρογράφων του Λαογραφικού Μουσείου και Αρχείου της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, τη ναοδομία στην ανατολική Μακεδονία την περίοδο της οθωμανοκρατίας, και συγκεκριμένα τον πρώτο ναό αφιερωμένο στον νεομάρτυρα Θεόδωρο τον Βυζάντιο στον Ξηροπόταμο Δράμας, προσφυγικά θρησκευτικά κειμήλια από την Παλαγία του Πόντου, που μεταφέρθηκαν και θησαυρίζονται στην Παλαγία της Αλεξανδρούπολης και την Οσία Παρασκευή την Επιβατινή στη λαϊκή παράδοση και στην τέχνη των βαλκανικών λαών.
Η έκτη συνεδρία, με τίτλο «Μουσικές μνήμες Εύξεινου Πόντου», περιέλαβε ανακοινώσεις σχετικές με τις αντανακλάσεις της αστικοποίησης του Εύξεινου Πόντου στη μουσική και την ενδυμασία κατά τη μετακίνηση των προσφύγων Ποντίων στην Ελλάδα, την ανάµνηση του Πόντου στο ποντιακό µουχαµπέτι ως χαρακτηριστική περίπτωση εξέλιξης από την προφορικότητα της µνήµης στη φωνητικότητα της µετα-µνήµης, την ποντιακή μουσική στον 21ο αιώνα και την παρουσία ενός αρχέγονου ήχου σε μια σύγχρονη κοινωνία και τη μεθοριακή κίνηση μεταξύ του ποντιακού folk και του popular, στην ερευνητική αναζήτηση της ποντιακής μουσικής ταυτότητας κατά την εποχή της μετανεωτερικότητας.
Ακολούθησε η έβδομη συνεδρία, υπό τον τίτλο «Ιστορικές ηχογραφήσεις – Αλληλεπιδράσεις μικρασιατικών μελωδιών», η οποία επικεντρώθηκε στην προσφυγική μουσική παράδοση. Σε αυτήν περιλήφθηκαν ανακοινώσεις σχετικά με ιστορικές ηχογραφήσεις τραγουδιών σε προσφυγικές συνοικίες του Πειραιά από το τότε Λαογραφικό Αρχείο, σήμερα Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, οι οποίες κινούνται μεταξύ του ήχου της μελωδίας και του απόηχου της νοσταλγίας, την προσωπογραφία της παραδοσιακής ερμηνεύτριας Αθανασίας Σπανού, την αλληλεπίδραση της μικρασιατικής μουσικής με την ελληνική και κυπριακή παραδοσιακή μουσική, με βάση τις περιπτωσιολογικές μελέτες δύο κοινών τραγουδιών, τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών στο κρητικό δημοτικό και δημοτικοφανές τραγούδι, και τη μουσικοχορευτική παράδοση των Ελλήνων προσφύγων από τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας και της Καππαδοκίας, ιδιαίτερα δε τους συμβολισμούς και τις αναπαραστάσεις στην παιδαγωγική πράξη, τόσο στην τυπική όσο και στη μη τυπική εκπαίδευση.
Η προτελευταία όγδοη συνεδρία είχε τίτλο «Αναπαραστάσεις της προσφυγιάς στην τέχνη». Στη διάρκειά της έγιναν ανακοινώσεις σχετικά με τη Μικρά Ασία το 1922, και μάλιστα την προσφυγιά στις τέχνες και τα Γράμματα, τη διάκριση των ζωγράφων Νικολάου Ανδριανουπολίτου (1820-1866) και Δημητρίου (1845-1861) μέσω του τύπου γραφής τους, την (ανα)-παράσταση της συλλογικής μνήμης και την ταυτότητα της προσφυγιάς, στην παράσταση του έργου Τα Ματωμένα Χώματα στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά το 2022, και τη συλλογική μνήμη και διαχείριση του τραύματος της Μικρασιατικής Καταστροφής, με παράδειγμα την κινηματογραφική αναπαράσταση της προσφυγικής συνοικίας στη σφαίρα της δημόσιας Ιστορίας.
Η τελευταία ένατη συνεδρία είχε τίτλο «Η διαχείριση της προσφυγικής μνήμης μέσα από αρχειακό υλικό και τον Τύπο». Σε αυτήν εντάχθηκαν πέντε ανακοινώσεις σχετικά με εκκλησίες και Έλληνες κληρικούς που υπηρετούσαν στη Γεωργία, σύμφωνα με το υλικό του Εθνικού Αρχείου της Γεωργίας, από το τέλος του 19ου ως τις αρχές του 20ού αιώνα, την εκπαίδευση των Μικρασιατών τον 19ο αιώνα μέσα από δημοσιεύσεις και τεκμήρια της εποχής, τις τσεχοσλοβακικές αρχειακές πηγές και τις πληροφορίες που διασώζουν για τους πρόσφυγες ως εξέταση της οπτικής και της ερμηνείας των πηγών αναφορικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή και το προσφυγικό ζήτημα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, τα ορφανά προσφυγόπουλα από τη Μικρά Ασία στο Εθνικόν Ορφανοτροφείον Αρρένων Καλαμών (ΕΟΑΚ) και το ρόλο της εφημερίδας Μικρασιατική Ηχώ» στη διαχείριση της προσφυγικής μνήμης, ειδικότερα δε την αρθρογραφία της «Δι’ ένα Μουσείον των Ελλήνων της Ανατολής».
