Άργανα: Μια πόλη που έμεινε στη μνήμη για τα μεταλλεία της αλλά και ως τόπος εξορίας και θανάτου

Πριν από λίγες μέρες κυκλοφόρησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η παραπάνω φωτογραφία και μας κέντρισε το ενδιαφέρον. Στη δίγλωσση λεζάντα διαβάζουμε: «Εξόριστοι Πόντιοι μπροστά σε στοά μεταλλείου στα Άργανα (1921) / Exiled Pontians in front of mine gallery in Argana (1921)».¹ Κάτω από την ανάρτηση του Γάλλου Philippe Brier (στη σελίδα Trabzondan Esintiler) προστέθηκαν διάφορα σχόλια, εκ των οποίων κάποια αφορούν την ορθότητα του τοπωνυμίου και άλλα τι κατασκεύαζαν οι εικονιζόμενοι.

Εμείς όμως σταθήκαμε στις λέξεις «Εξόριστοι Πόντιοι».

Ανάμεσα στις σχετικές πληροφορίες που αντλήσαμε ανατρέχοντας στην Εγκυκλοπαίδεια του ποντιακού ελληνισμού, είναι το  απόσπασμα που ακολουθεί από το έργο του Αντώνιου Ι. Γαβριηλίδη² για την τραγωδία των κατοίκων της Πάφρας:

Μετά τινας ημέρας, 8 Ιουλίου 1921, εξορίζονται τα γυναικόπαιδα και οι άνδρες… Μετά δεκαήμερον πορείαν εις την θέσιν Τουρμέν Ταγί ληστεύονται υπό των Λαζών, Αλβανών και Κιουρτσήδων τσετέδων, τη αδεία του επικεφαλής της αποστολής Αλή Όμπαση. Από την οδόν Τοπάζ (Θεοδοσίας), Μποϊβάτ, Πατμάν δαγ, Χατζή Χαμφά, Οσμαντζίκ, Μετζίτ Ογλού, Ζάρας, Καϊνάρ χαν, Ινέ παζάρ, Τουρχάλ, Τοκάτ, Γενί χαν, Δελίκ τας, Κανκάλ, Χεκίμ χαν, Χασάν Πατρίκ και φθάνουν εις Μαλάτειαν, μετά πορείαν 69 ημερών εν τω μέσω πολλών και ποικίλων στερήσεων και κακουχιών τόσον σκληρών και αφορήτων, ώστε εκ των 2.300 γυναικοπαίδων και των ολίγων ανδρών, μόλις 800 διεσώθηκαν, 1.500 ψυχαί απωλέσθησαν υποκύψασαι εις τας κακουχίας και τας στερήσεις. Αλλά και εκ των υπολειφθέντων 800, ολίγους αφήκαν εις Μαλάτειαν, τους περισσοτέρους προώθησαν εις Άργανα ή Μπακίρ Μαδέν, Χαρπούτ και Διαρβεκίρ, όπου πλείστοι εξ αυτών απέθανον από επιδημικάς νόσους.

Γράφει και ο Τάσος Σταμπολίδης στο βιβλίο Οι ρίζες μας – Ο Βατόλακκος Γρεβενών:

Η δική μας ομάδα έπεσε στην κωμόπολη Άργανα, τέσσερις ώρες δυτικά της Μαλάτειας. Όλους τους ηλικιωμένους, άνδρες και γυναίκες, τους θέρισε η αρρώστια: τύφος, ευκοιλιότητα, πονόματος – όλα τα κακά έπεσαν απάνω μας. Εκεί όσους μπορούσαν να δουλέψουν, μας επιστράτευσαν. Μας πήγαν στο Οσμανιέ, κοντά στο Ντιάρμπεκιρ, στο λόχο σκαπανέων στα Αμελέ Ταμπουρού. Εδώ βρήκαμε κι άλλους. Μάθαμε πως πριν από μας ήταν εκεί ένας λόχος από διακόσιους Έλληνες. Όλοι αυτοί πέθαναν από την πείνα, τις κακουχίες και την εξαντλητική δουλειά.

Η κωμόπολη Άργανα Ματέν (σημερινό Εργκάνι/Εργάνη) υπαγόταν διοικητικά στο νομό Ντιγιάρμπακιρ και εκκλησιαστικά στην επαρχία της μητρόπολης Θεοδοσιουπόλεως. Είχε 8.000 κατοίκους, από τους οποίους οι 1.000 ήταν Έλληνες. Οι πρώτοι ήρθαν στην κωμόπολη κατά την εποχή του Μουράτ Γ’, γύρω στο 1540, από την περιοχή της Αργυρούπολης. Η κοινότητα ήταν άρτια οργανωμένη, και οι κάτοικοί της συντηρούσαν δύο εκκλησίες και ένα Δημοτικό Σχολείο.

Τα μεταλλεία χαλκού της περιοχής ήταν τα πλουσιότερα σε ολόκληρη τη Μικρά Ασία.

Εκτός από τη μεταλλουργία, οι κάτοικοι ασχολούνταν επίσης με τη βιοτεχνία, το εμπόριο και την οικοτεχνία. Κατά τους διωγμούς των Ελλήνων του Πόντου από τους κεμαλικούς, στο Άργανα Ματέν εκτοπίστηκαν Έλληνες από τις περιφέρειες Κερασούντας, Τρίπολης και Πουλαντζάκης, όπου βρήκαν θερμή υποδοχή από τους κατοίκους της κοινότητας. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή υπάχθηκαν στους ανταλλαγέντες και ήρθαν στην Ελλάδα.

_____
1. Η φωτογραφία προέρχεται από τη δίγλωσση συλλογική έκδοση Ο Πόντος των Ελλήνων / The Pontos of the Hellenes (εκδ. Έφεσος, 2003), και συγκεκριμένα από το κεφ. Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Τα μεταλλεία των Ελλήνων του Πόντου».
2. Ο Αντώνιος Ι. Γαβριηλίδης ήταν καπνέμπορος από την Πάφρα –από τους λίγους που επέζησαν από τις μαζικές εκτοπίσεις του πληθυσμού–, και το 1924 εξέδωσε ένα συνταρακτικό βιβλίο για τα όσα διαδραματίστηκαν στον δυτικό Πόντο, με τίτλο Σελίδες εκ της μαύρης εθνικής συμφοράς του Πόντου.