Με αφορμή την επέτειο θανάτου του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά, ο εκπαιδευτικός και συγγραφέας Αγαθάγγελος Φωστηρόπουλος (1895-1985) –τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης Το Βήμα–, γράφει το 1961 για τη σχέση των Ποντίων με τον ήρωα του Μακεδονικού Αγώνα αλλά και γενικότερα για το πώς οι όλοι αγώνες του ελληνικού έθνους συγκινούσαν και ξεσήκωναν τον ποντιακό λαό.
Ειδική μνεία κάνει στον γενικό αρχίατρο Μιλτιάδη Α. Θωμαΐδη (1876-1956), που «αφήκε την σταδιοδρομίαν του εις τα ξένα και ηγωνίσθη συνεχώς από το 1912-1922», από την αρχή των Βαλκανικών Πολέμων, δηλαδή, μέχρι το άδοξο τέλος της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
Ο θρύλος του Παύλου Μελά εις τον Πόντον
Του κ. Αγαθαγ. Φωστηροπούλου
Ο ηρωικός θάνατος του Παύλου Μελά δια την σωτηρίαν της Μακεδονίας τον Οκτώβριον του 1904, που συνεκλόνισε το Πανελλήνιον, συνεκίνησε βαθύτατα και τους Ποντίους. Παντού εις τα Ελληνικά χωριά ηκούετο το τραγούδι που εξυμνούσε την θυσίαν του και συγκινητικαί εκδηλώσεις εγίνοντο κατά τας εορτάς και πανηγύρεις.
Την 6ην Αυγούστου 1905 εις τον Ναόν της Μεταμορφώσεως της Κρώμνης έφθασαν από την Τραπεζούντα ένοπλοι νέοι με επί κεφαλής έφιππον αρχηγόν και τα λαϊκά μουσικά όργανα. Αφού ετοποθέτησαν τα όπλα των πυραμηδόν, παρηκολούθησαν την θείαν λειτουργίαν και μετά την απόλυσιν έρριψαν ομοβροντίαν εις μνήμην των πεσόντων Μακεδονομάχων και ετραγούδησαν τον ύμνον τους.
«Έλα σπαθί μου γλήγορα τη μέση μου να ζώσης», Τον αρχηγό μας τον Μελά, το πρώτο παλληκάρι», «Φωνάζει ο Καραλίβανος», κ.ά.
Οι ολίγοι ζαντάρμες που έμεναν στην Κρώμνη παρέμειναν απαθείς εις άλλην ενορίαν. Από την Κρώμνην οι ένοπλοι νέοι επέρασαν εις την συνεχομένην Ίμεραν και εις την αγοράν της επανέλαβαν τας ιδίας εκδηλώσεις.
Οι Πόντιοι, αν και απομονωμένοι εις την ανατολικήν εσχατιάν του Ελληνισμού, έδειξαν ζωηρόν και έμπρακτον ενδιαφέρον εις όλους τους Εθνικούς αγώνας. Κατά την εξέγερσιν του 1821 οι Πόντιοι εισέφεραν γενναίαν εισφοράν εις τον αγώνα, όταν δύο Φιλικοί, μετημφιεσμένοι εις δερβίσηδες προσήλθον εις τους Εθνομάρτυρας Μητροπολίτην Αργυρουπόλεως Σίλβεστρον και τον αρχιμεταλλουργόν Γρηγοράντην. Είναι γνωστόν, ότι οι Υψηλάνται, οι Μουρούζαι και οι Καρατζάδες ήταν Ποντιακής καταγωγής.
Κατά τον ατυχή πόλεμον του 1897 πολλοί Πόντιοι έλαβον μέρος ως εθελονταί.
Περισσότεροι αφήκαν τας εργασίας των εις την χώραν του Βορρά και έσπευσαν ως εθελονταί εις την φωνήν της Πατρίδος κατά τους απελευθερωτικούς αγώνας του 1912-13. Μεταξύ των ήτο και ο προ πενταετίας αποβιώσας εις την Νάουσαν ανώτερος γενικός Αρχίατρος Μιλτιάδης Α. Θωμαΐδης, που αφήκε την σταδιοδρομίαν του εις τα ξένα και ηγωνίσθη συνεχώς από το 1912-1922 και επαρασημοφορήθη εις τα πεδία των μαχών.
