Πώς τον έλεγαν στην πραγματικότητα και πότε ακριβώς έζησε ο Γιολγοβάνος της Αργυρούπολης του Πόντου δεν ήταν σαφές όταν ο λόγιος Παντελής Μελανοφρύδης Παντελής Μελανοφρύδης αποφάσιζε να γράψει για αυτόν και την απίστευτη ταχύτητά του σε άρθρο του στο ΒΗΜΑ της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης, το 1961.
Υπέθετε ότι έζησε το πρώτο ή δεύτερο τέταρτο του 19ου αιώνα, επί Μητροπολίτη Χαλδίας Σιλβέστρου του Τσιτενού ή του εξ Αδύσσης Θεόφιλου.
Εκείνο που όμως πίστευε ήταν πως πρόκειται για υπαρκτό πρόσωπο που με την ικανότητά του να τρέχει και να καλύπτει μεγάλες αποστάσεις, σε μικρό χρονικό διάστημα, είχε βοηθήσει πολύ την ποντιακή κοινότητα, σε στιγμές που το ταλέντο του ήταν απαραίτητο. Το ίδιο συνέβη και στην ιστορία που αποτυπώθηκε στο ΒΗΜΑ, στο 8ο τεύχος του.
≈
Γιολγοβάν, λέξις τουρκική σημαίνουσα τον ωκύπουν, τον ταχύπουν. Σπάνιοι ήσαν αυτοί και ελέγετο ότι η ταχύτης με την οποίαν διήνυον χιλιόμετρα πολλά εις απιστεύτως μικρόν χρόνον, ωφείλετο στο ότι δεν είχαν επιγονατίδα και συνεπώς το πόδι αδέσμευτο εδρασκέλιζε τον δρόμον και ωλιγόστευε τας αποστάσεις.
Είχε και το Καν τον γιολγοβάνον του. Ποίον το πραγματικόν του όνομα και ποίος ο τόπος της καταγωγής του άγνωστον, όπως δεν είναι και ακριβής ο χρόνος καθ’ ον έζησεν. Όλοι ωμιλούσαν διά ον γιολγοβάνον, πέραν τούτου όμως τα λοιπά ήσαν συγκεχυμένα. Καθόσον δε ημπορώ να καθορίσω την χρονολογίαν της δράσεώς του, υποθέτω ότι τα όσα πρόκειται ν’ αναφέρωμεν πραγματικά γεγονότα συνέβησαν κατά το πρώτον ή δεύτερον τέταρτον του παρελθόντος αιώνος επί Μητροπολίτου Χαλδίας Σιλβέστρου του Τσιτενού ή του εξ Αδύσσης Θεόφιλου.
♦♦♦♦♦
Μαύρα και άχαρα έταν τα χρόνια εκείνα. Οι Τούρκ’ έλεπαν άγρια-άγρια τοις Ρωμαίοις άμον προδότας «ντεβλέτ χουγιανετί» και εζέλευαν ατς. Οι Τούρκ’ ούλ ατούν έταν φτωχοί, οξυπόλτ’ και περισιάν, πεινασμέν’ και χιλιάχαροι, νε οσπίτια είχαν, νε λώματα τη προκοπής, αγράμματοι και ξυλογούργουροι. Οι Ρωμαίοι εδούλευαν τα χωράφια τουν, εδούλευαν και σα ματένια τη Κανί, τη Γκιαούρ νταγά τ’ Άργονης και ούλ’ ατούν οσπίτια πα είχαν καλοχτισμένα, οικοκυρεμένα, Σχολεία, Εκκλησίας Μαναστήρια, κανείς πεινασμένος κ’ έτον, ούλ’ συνορθάμεν’ τσορμπατζήδες. Σα πόρτας ατούν εγυροκλώσκουνταν οι Τούρκ’ να τρώγνε έναν κομμάτ’ ψωμίν. Για τ’ ατό άχναν εράευαν να σπάζνε τοι Ρωμαίοις και ν’ αρπάζνε το βίον ατούν.
Ουντάς’ ‘κι’ εύρηκαν άλλο μαχανάν, ερχίνευαν να κρούγνε τοι κρυφούς τοι Χριστιανούς τοι κλωστούς (Σταυριώτας) τον Σουλεϋμάν, π’ έλεγεν ντο εν Γιωρίκας, τον Απτουρραχμάν, π’ έλεγεν τ’ όνομαν ατ’ εν’ Γιάννες, κι’ ερχίναναν τα φυλακάς, τα δαρμούς, τα φάλαγγας, τα μαχαίρια και τα σκοινία.
Πόσ’ νοματοί εσκοτώθαν για την Χριστιανωσύνιαν είνας Θεός εξέρ’.
Άγρια τζαναβάρια οι Τούρκ’ νε Δεσποτάντας ετιγνιάευαν, νε νόμους έξερεν. Έσπαζαν αγούρτ’ς και γυναίκ’ς και παιδία να κλέφ’νε και τσορλαχούνταν.
Οι Ρωμαίοι από πουδέν’ ‘κι’ ενεμείναν βοήθειαν. Κανάν παραθεόν ‘κι’ είχαν, κι’ επολέμαναν με τα παράδες και τα παχτσούσια να ημερώνν’ ατς. Είχαν και τ’ ανθρώπ’ς ατουν σο χεκιμέτ και σα μετζλίσια. Άλλ’ έταν κλωστοί και κρυφά εστείλναν ατς’ χαπάρ ντο αποφάσεις επήραν οι Τούρκ’, άλλ’ πα με τα βούρας επαίρναν τα λίρας ασή Ρωμαίοις κι’ έλεγαν τα μυστικά τη Τουρκαντίων.
♦♦♦♦♦
Έναν Σάββατον ημέραν σο κιντίν απάν εσέβεν σην Μητρόπολιν ο Σουλεϋμαντς, ο κεπαπτζής, κι’ επήγεν τα ίσα σον Δεσπότ’, εκλειδώθαν απέσ’ και πους-πους καν έναν ώραν επουστούριζαν, κι’ επεκεί εξέβεν κι’ εδέβεν πλαν.
Άσκεμα χαπάρια έγκεν σον Δεσπότ’. Οι Τούρκ’ κρυφά ετοιμάγουνταν να σπάζνε τοι Ρωμαίοις.
Ο Μολλά-Ιμπραήμς, ο Κατής, Χακαξενός κλωστός, είχεν τον Σουλεϋμάν (Σταυρέτεν κλωστόν) μυστικόν άνθρωπον ατ’ και με τ’ εκείνον εστείλνεν σον Δεσπότ’ χαπάρια.
Έπρεπεν οι Ρωμαίοι να στείλνε ατζαλέν είδησιν σην Τραπεζούνταν, σον Βαλήν. Τηλέγραφος κι’ έτον. Η πόστα εποίνεν τρία ημέρες να πάη σην Τραπεζούνταν.
Ο Δεσπότς χαμάν επροσκάλεσεν τοι προεστούς κρυφά σην Μητρόπολιν και είπεν ατς τα κακά τα χαπάρια. Αε το ενούντσαν πολλά και είπαν κάθα είνας την γνώμην ατούν, απεφάσιξαν να στείλνε μάνι-μάνι άνθρωπον σον Δεσπότ’ τη Τραπεζούντας, να πάη σον Βαλήν και λέη τα παράπονά τουν, εκείνος πα να γράφτ’ σον Μουτασαρούφ να λέη σοι Τουρκάντας να κάθουνταν τούλα.
– Το γράμμα πρέπ’ να πάη αγλήγορα, είπεν ο Δεσπότς. Να στείλωμε είναν έμπιστον να δι’ ατο σα χέρια τη Δεσπότ’ και φέρ’ μασε απάντησιν.
Ούλ’ επρότειναν τον Γιολγοβάνον. Ο Δεσπότς ετοίμασεν το γράμμαν κι’ έστειλεν κι’ επήρεν τον Γιολγοβάνον.
– Θα πας, είπεν ατόν, σην Τραπεζούνταν άμον πουλίν. Θα δις αούτο το γράμμαν σον Δεσπότ’ και θα φερτς μας απάντησιν. Κανείς’ κι’ θα εξέρ’ πού πας και ντο θα εφτάς. Το στόμα σ’ κλειδωμένον. Σύναυγα θα εμπαίντς σην στράταν, ποίσον τον σταυρό σ’ και ο Θεόν να καλοστρατίη σε. Ας ελέπω σε! Την γην πηγής ποίσον και να έρχεσαι αγλήγορα και φερτς μας απάντησιν. Αϊτε! δύναμιν σα ποδάρια σ’.
– Καλόν, είπεν ο Γιολγοβάνον, να έχω την ευχή σ’ Δέσποτα. Θα εφτάγω αμον το εδατάχτες με.
Οι προεστοί επήγαν σ’ οσπίτια τουν τρομαγμέν’ και νουνιγμέν. Και ο Γιολγοβάνον έσεγκεν το γράμμαν σον κόλφον ατ’ εφίλεσεν το χέρ’ τη Δεσπότ’ κι’ εξέβεν.
♦♦♦♦♦
Δύο δρόμια έταν για την Τραπεζούνταν. Τ’ έναν έτον αγό καν’ σην Άρδασαν-Ζύγαναν-Χαψίκιοϊ-Τζεβιζλούκ. 24 ώρας (120 χιλιόμετρα) και τ’ άλλο ασό Κορόσ’-Κρώμ’-Τζεβιζλούκ, 16 ώρας (80 χλμ). Τον χειμωνκόν μονάχον τη Ζύγανας ο δρόμον εδούλευεν και το καλοκαίρ’ τη Κρωμή.
Καλοκαίρτς έτον και ο Γιολγοβάνον τη Κρωμή τον δρόμον επήρεν… Εμέρωσεν. Ο Δεσπότς επήγεν σην εγκλησίαν και εστάθεν σον Δεσποτιακόν τον θρόνον. Μίαν εκλώστεν οπίσ’ και τερεί ο Γιολγοβάνον, στέκ’ οπίσ’ ατ’ κι’ άν’. Εστενοχωρεύτεν πολλά. Ντο είπεν ατόν το βράδον και ντο εποίκεν εκείνος. Άλλο ημέραν ‘κι’ επόρνεν να επέγνεν σην εγκλησίαν. Αγροίκιστος άνθρωπος.
Αρ’ ετελείωσεν η λειτουργία και ο Δεσπότς και οι προεστοί επήγαν σην Μητρόπολιν να πίννε την καβέν ατούν. Εσέβεν απέσ’ κι’ ο Γιολγοβάνον. Ο Δεσπότς εταζιρλάεψεν ατόν.
-Ναίπαι, καταραμένε, ντο είπα σε εγώ οψέ το βράδον και ντ’ εποίκες εσύ; ‘Κι’ είπα σε: σύναυγα να παίρτς την στράταν, να πας σην Τραπεζούνταν και να δις τα χαρτία τ’ εδώκασε; Ατσαλέν είναι. Κι’ εσύ εσκώθες άμον ολόγιος επήγες με το κέφ’ ισ’ σην εγκλησίαν κι’ ακόμαν αδακέσ’ λάσκεσαι.
Σαλαχανάν! Δέβα αγλήγορα όθεν είπα σε. ‘Κι’ εγροικάς σο κεφάλν’ εμούν άψιμον καίει. Άμαν το τσιμίδ’ ισ’ το χοντρόν πού να εγροικά απ’ αοίκα. Ακόμαν κάθεσαι;
Ο Γιολγοβάνον ξάι’ ‘κι’ εχολιάστεν ασά λόγια τη Δεσπότ’. Εσκώθεν, εξέγκεν έναν πιλίκον ασόν κόλφον ατ’ εθέκεν ατό απάν σο τραπέζ’ και είπεν:
– «Κιά να έχω την ευχή σ’ άγιε Δέσποτα, εγώ πα άμον ντο εδατάχτες με εποίκα, επήρα το γράμμα σ’ το βράδον, εποίκα την ευχή μ’ κι’ εσέβα στην στράταν. Λυγάρια εκατήβα σην Τραπεζούνταν, επήγα στην Μητρόπολιν, έσκωσα τον Δεσπότ’ ασό κρεββάτ’ κι’ εδώκα τον το γράμμαν. Εκείνος πα άμον ντ’ εδέβασεν ατο εσκώθεν, έγραψεν την απάντησιν και να, έγκα το».
Ο Δεσπότς και οι προεστοί επάγωσαν κι’ επέμναν. Ατός φτερά είχεν κι’ επέταξεν και σ’ έναν βράδον εκατήβεν σην Τραπεζούταν κι’ εκλώστεν κι’ έρθεν; Εδέκανε τον Γιολγοβάνον έναν τρανόν παχσούς κι’ εκείνος πα εφίλησεν τη Δεσπότ’ το χέρ κι’ εδέβεν πλαν.
Αέτς πα εγλύτωσεν το Καν’ και ούλια τα ρωμαίικα τα χωρία θε ασόν κίντυνον.
Π. Η. Μελανοφρύδης
