Τον πρώτο Πόντιο τον γνώρισα στη Γερμανία όπου σπούδαζα. Τον έλεγαν Κώστα Αμανατίδη, φτωχόπαιδο αλλά κιμπάρης, εργατικός και περήφανος. Δούλευε παράλληλα με τις σπουδές του για να τα βγάλει πέρα.
Δυστυχώς, η παρέα μας των Ελλήνων δεν ήταν η εξαίρεση και τον πειράζαμε συνεχώς με τα ποντιακά ανέκδοτα. Είχε, ωστόσο, μια εσωτερική δύναμη να τα αποκρούει, μια ικανότητα που ακόμα θαυμάζω αναπολώντας την παρέα μας και απορώντας, για να είμαι ειλικρινής, με την ανώριμη συμπεριφορά μας. Είχαμε την ίδια κλάση στο στρατό, αλλά ο Θεός είχε άλλη αλληλουχία στις κλάσεις και τον πήρε γρήγορα μαζί του… Όταν είχα πάει στην Καππαδοκία, όπου έγραψα ένα οδοιπορικό, πέρασα πολύ κοντά από τα μέρη του Πόντου. Η επιθυμία μου ήταν να επισκεφθώ τους τόπους που είναι συνυφασμένοι με την ιστορία του έθνους μας.
Ομολογώ, ωστόσο, ότι διαπίστωσα πόσα λίγα πράγματα γνώριζα για τους Πόντιους όταν διάβασα το βιβλίο του Τάσου Κοντογιαννίδη Ο Ζώρας του Πόντου, από τις εκδόσεις Λιβάνη.
Ο βίος του «Ζώρα του Πόντου» με ενέπνευσε να γράψω αυτό το άρθρο, αναλογιζόμενος την ιστορία αυτού του πανάξιου λαού. Με ενέπνευσε καθώς καταδεικνύει όμορφα στοιχεία της ποντιακής αλλά και της ευρύτερης ελληνικής ιδιοσυγκρασίας, που με μόχθο, αυταπάρνηση, απαντοχή και πίστη καταφέρνει να επιβιώνει και να παράγει πολιτισμό, αλλά και να διδάσκει ανθρωπισμό ακόμα και μέσα από τις αντιξοότερες βιοτικές συνθήκες. Στο σχολείο μάς μάθανε λίγα πράγματα για τον Πόντο, γιατί η ποντιακή ιστορία, δυστυχώς, δεν είχε ακόμα συμπεριληφθεί στην ιστορία του ελληνικού έθνους, και απ’ ό,τι μαθαίνω ακόμα δεν έχει ενταχθεί στη διδακτέα ύλη και γι’ αυτό δεν τη διδάσκονται ούτε τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας…
Είναι κρίμα να μην επικοινωνείται η οδύσσεια αυτών των ανθρώπων, που έζησαν τέτοια τραγωδία, σφαγιάστηκαν και ξεκληρίστηκαν οι οικογένειές τους γιατί ήταν Έλληνες και δεν δέχονταν να αποβάλουν την ελληνική τους ταυτότητα και τα πιστεύω τους. Όπως κι άλλοι χριστιανοί υπέφεραν τα χίλια μύρια για τη θρησκεία και τα πιστεύω τους, το ίδιο υπέφεραν και οι Πόντιοι υπερμαχούμενοι την ελληνική και χριστιανική τους ταυτότητα. Η γεωγραφική απομόνωση του Πόντου βοήθησε στη διατήρηση πολλών ελληνικών γλωσσικών στοιχείων που είχαν εξαλειφθεί πολύ πριν στον υπόλοιπο ελληνισμό, όπως συνέβη και με την περίπτωση της Κύπρου. Η ποντιακή ελληνική διάλεκτος αποτελεί μια από τις πιο αρχαϊκές μορφές της ελληνικής γλώσσας, ομιλούμενη μέχρι και σήμερα. Πολλοί ομιλητές της ποντιακής διαλέκτου ζουν σήμερα στην Τουρκία και είναι μουσουλμάνοι, ενώ η πλειονότητα των φορέων της διαμένει στην Ελλάδα.
Η λαογραφία του Πόντου είναι επίσης αρχαϊκή.
Ο Πυρρίχιος (ή πολεμικός χορός) ήταν ένα μέρος του ελληνικού πολιτισμού 2.500 έτη πριν, όπως αποδεικνύεται από τα αετώματα του 5ου αι. π.Χ. Οι Έλληνες του Πόντου θα αναφερθούν μετέπειτα σε αυτόν τον χορό, συχνά, ως «Σέρρα», ενώ οι μουσουλμάνοι του Πόντου ως «Horon».
Οι Έλληνες του Πόντου είχαν τη φήμη δεινών μαχητών-πολεμιστών και αποτέλεσαν ιδιαίτερο στόχο κατά την περίοδο της Γενοκτονίας (1914-1923), στη διάρκεια της οποίας 353.000 Έλληνες του Πόντου αναφέρθηκε να έχουν κατασφαχθεί από χέρι Οθωμανών, Νεότουρκων και τελικά κεμαλιστών. Το γεγονός είναι συλλογικά-καθολικά γνωστό ως «ελληνική γενοκτονία» και κόστισε ακόμα περισσότερες ελληνικές ζωές αν συνυπολογιστούν όλες οι περιοχές της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Συνήθως, η Ιστορία, εκτός από σπουδαία γεγονότα, καταγράφει τη δράση και τα έργα των πολιτικών που άσκησαν εξουσία, τις ανδραγαθίες των στρατιωτικών και τους ανθρώπους που διακρίθηκαν στα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστήμες.
Σπάνια η Ιστορία καταπιάνεται με ανθρώπους που είχαν άλλες σπουδές, κοινωνικές και φιλανθρωπικές δραστηριότητες, που ίσως η αξία τους ή η προσφορά τους να ήταν περισσότερο ωφέλιμη για την κοινωνία.
Τέτοια είναι και η περίπτωση του «Ζώρα».
Η οδύσσεια του ποντιακού ελληνισμού
Ο Ζώρας του Πόντου αντιπροσωπεύει έναν λαό που πέρασε τη δική του οδύσσεια, μια οδύσσεια που δεν είναι δυστυχώς γνωστή σε εμάς. Αυτός ο λαός έζησε ως μια μειονότητα μέσα σε κράτη που η συμπεριφορά τους και οι μακροχρόνιες πολιτικές τους ήταν ο παραμερισμός ή η εξόντωσή του. Η πλειονότητα ζούσε σε κατεχόμενη περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία (και λόγω θρησκευτικής διαφοροποίησης) τους καταπίεζε και έψαχνε στο βάθος ευκαιρία να τους αφανίσει. Μετά άρχισαν να διασκορπίζονται κοντά στη Ρωσία, στη χριστιανική Ρωσία. […]
Ο Ζώρας γεννήθηκε το 1920 στο Βλαδικαυκάς της Ρωσίας, τον βάπτισαν με το όνομα Γιώργος, Γιούρα στα ποντιακά [σ.ε.: ρωσικά], αλλά όλοι τον φώναζαν Ζώρα. Πάντα ο Ζώρας ξεχώριζε από τα άλλα παιδιά. Ήταν άτακτος μαθητής, κι εκείνα τα χρόνια «έδινε κι έπαιρνε» το ξύλο στο σχολείο λόγω της ζωηρότητας, της δύναμης και της εξυπνάδας που τον διέκρινε. Ωστόσο, έγινε τελικά και «επιμελητής» στην τάξη του.
Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο στο Βλαδικαυκάς το 1937 και ήταν τυχερός, καθώς την επόμενη χρονιά το κομμουνιστικό καθεστώς έκλεισε όλα τα ελληνικά σχολεία και τις εκκλησίες. Ο Ζώρας, όπως τον περιγράφουν όλοι, ήταν ένας πανύψηλος, θεόρατος, γιγάντιος, ένας Καραϊσκάκης και Ζορμπάς μαζί. Ένας πρόσφυγας, μαχητής, γλεντζές, λυράρης. […]
