Η Αγάπη Κουφατσή,1 η Μάγδα Πεντάζη (Κουζνετσίνα) και η Μάγδα Καπανά (Καμπουρίδου) ήταν ανάμεσα στις Σανταίες λαϊκές ποιήτριες που έγραφαν τους στίχους τους σε τετράδια –όπως και κάποιες Κρωμναίες– και τα έδιναν για να τα διαβάσουν οι συμπατριώτες τους. Στη Σάντα οι περισσότερες γυναίκες είχαν εξαιρετική μόρφωση – άλλωστε υπήρχε και εκπαιδευτήριο, πράγμα σπάνιο για μια ορεινή και δυσπρόσιτη περιοχή στον Πόντο.
Αυτές τις τρεις συμπεριέλαβε ο Στάθης Αθανασιάδης (Γεροστάθης) στον 2ο από τους τρεις τόμους του εμβληματικού έργου του Ιστορία και λαογραφία της Σάντας (1968).
Για την Αγάπη Κουφατσή ο μεγάλος Πόντιος λαογράφος επισημαίνει ότι οι στίχοι της «είναι τεχνικώτεροι», και κάποιοι από αυτούς έμελλε να γίνουν τραγούδια. Τα θέματά της συνήθως αναφέρονταν στην ξενιτιά και τη μοναξιά της γυναίκας που έμεινε στη Σάντα να φροντίζει την οικογένεια, όσο ο άντρας της απουσίαζε στη Ρωσία. Πέθανε νέα στην Κωνσταντινούπολη, στην καραντίνα, το καλοκαίρι του 1923.
Στο ποίημα που ακολουθεί,2 όμως, μιλά για τα τραγικά γεγονότα της 10ης προς 11η Σεπτεμβρίου του 1921, για τη σφαγή της Επτάκωμης Σάντας, περιγράφοντας την καταστροφή με λεπτομέρειες που συγκλονίζουν: «Μάνα, βάλε με στο καλάθ’ / το μολύβ’ να μη παίρ’ με / Έκλαιεν κι έλεεν ατο, / έναν μικρόν μωρόν -ι»…
Τη Σαντάς η καταστροφή
έτον τρανόν κακόν -ι
Απάν’ ατ’ς πολλά έστειλεν
η Τουρκία στρατόν -ι
Εφτά στρατιώτ’ έρθανε
τη Σάββαν την ημέραν
Διορίαν εδέκανε
ατείν’ ως τη Δευτέραν
Η διορία πριν γομών’
εκχ̌ύαν σα χωρία
Μουαγιανιάν εποίν’νανε
να ’βρήκ’νε τα παιδία
Τον μιχτάρ’ εφοβέριζαν
κι εβάλλ’ναν φυλακήν -ι
«Εσέναν θα σκοτώνομε
αν ’κ’ ευτάς ατ’ς τι͜ασλίμ -ι»
Τ’ αγούρτς εμουν εσέγκανε
απέσ’ σην εκκλησίαν
Θέ μ’, χα! τρανόν κακόν
και χα! τυρι͜αννισίαν
Τα καντήλας ετσάκωσαν
κι εποίκανε κομμάτι͜α
Κι αγούρ’ εμουν ετέρ’νανε
με δι͜ακρωμέν’ ομμάτι͜α
Οι τσ̌ετέδες πα κάποτε
έσανε παλληκάρι͜α
Τώρα όλοι ατουν έφυγαν
κι εταράγαν σ’ ορμάνι͜α
’Δέκαν τον Κάλφαν άδειαν
τον κόσμον να χαλάνει
Κορίτσ̌ι͜α εψαλάφανεν
απέσ’ σην μαχαλάν -ι
Τα χτήνι͜α όλι͜α ’μάζεψεν
από ’πέσ’ σα μαντρία
Σα μουράτι͜α τ’ επλερώθεν
απέσ’ σ’ εφτά χωρία
Τον λαόν ετοπλάεψαν
ας όλια τα χωρία
Σοι Πισ̌τοφάντων έγκανε
να ’φτάγ’ν’ ατ’ς εξορίαν
Όνταν εμάς εξέγκανε
κι εδέβαμε τ’ ορμίν -ι
και όλτς εσέγκαν σην σειράν
απέσ’ σ’ έναν γιαζίν -ι
και ο στρατός εσάρεψεν
εμάς δεξ̌ι͜ά, ζεβρι͜ά -ι
’τότ’ ο λαός εθάρρεσεν
πως όλτς εμουν θα χάν’νε
Μάνα, βάλε με στο καλάθ’
το μολύβ’ να μη παίρ’ με
Έκλαιεν κι έλεεν ατο,
έναν μικρόν μωρόν -ι
Τρανοί αξιωματικοί
και η επιτροπή -ι
εκλώσκουσαν κι εποίν’νανε
εμάς καταγραφήν -ι
Δύ’ στρατιώται έρθανε
ας σην Κιμισ̌χανάν
κι ατείν’ για τ’ εμάς έγκανε
έναν καλόν χαπάρ’
Η Κιμισ̌χανά εράευεν
όλια τ’ εφτά χωρία
Στείλτ’ ατ’ς ας έρχουνταν κι αδά
θα ’φτάγ’ ατ’ς εξορίαν
Επεκαικά εσ’κώθαμε
και με τα δά̤κρυ͜α πάμε
Όλ’ πεινασμέν’, όλ’ διψασμέν’,
’λί εμάς, ντό θα ’φτάμε;
Νύχτα επήγαμε ση Κρώμ’
και οι Κρεμέτ’ σ̌ι͜ασ̌εύ’νε
Θέ’ μ’, Εσύ αδά πρόφτασον
κορίτσ̌ι͜α ψαλαφούνε
Η Χ̌ι͜ονάρα παλλήκαρος,
κορίτσ̌’ ατέ ’κ’ εδέκεν
Εστάθεν σην πόρταν απάν’
με τον Τούρκον εντώκεν
Από μακρά ετέρ’νανε
το σεΐρ’ οι Κρεμέτ’ -ι
Ντό τρανόν κακόν έπαθαν
αβούτειν’ οι Σαντέτ’ -ι!
Επεκαικά εχπάσταμε
για την Κιμισ̌χανάν -ι
Όλτς εμουν έγκαν κι εφέκαν
αφκά σο Ταλταπάν’ -ι
Εταγουτεύτεν ο λαός
κι αργατικά ευτάμε
Αδά πα ’κι θ’ αφήν’νε μας,
’λί εμάς, πού θα πάμε;
Ελάλεσανε τον λαόν
κι εξέγκαν σ’ Ερζερούμ -ι
Σα στράτας εχάθαν ημ’σοί,
μανίτσα μ’, χα! ζουλούμ’ -ι
Σ’ Ερζερούμ πα ’κ’ εφέκανε
μαζεμέντς ολουνούς -ι
Τ’ ημ’σούς ατουν ελάλεσαν
κι εξέγκαν σο Χουνούζ -ι
Σο Χουνούζ άλλ’ επέθαναν
και άλλ’ ψυχομαχ̌ούνε
και ας σ’ έρημον τη Σαντά
νερόπον ψαλαφούνε
Οι μανάδες επέθαναν
κι εκρέμ’σαν τα μωρόπα
και το γιαζίν τη Χουνουζί’
εγόμωσαν ταφόπα
Τα παλληκάρι͜α επέθαναν
κι εκρέμ’σαν τοι νυφάδας
κι αν τύχει κι ο κόσμον ιεύ’,
ν’ αηλί και τοι χ̌ι͜οράδας
Τα δά̤κρυ͜α τουν θα πλεθύν’νε,
θα γίν’ντανε ποτάμι͜α
Θα δεβάζ’νε κα’ τη Σαντά,
όλι͜α τ’ εφτά κομμάτι͜α
Ατώρα ας αφήνομε
όλεν την εξορίαν
και ας τερούμε ντ’ ευτάγ’νε
σ’ ορμάνι͜α τα παιδία
Όλοι ατουν ετοπλαεύταν
σ’ έναν σπέλεν αφκά -ι
Τα πάθη τ’ ατεινέτερον
έσαν πάρα πολλά -ι
Απάν’ ατουν η Τουρκία
’στειλεν πολλά στρατόν -ι
Έρημοι πώς εγλύτωσαν
απ’ ατού το κακόν -ι
Άμον χαλάζ’ τα μολύβι͜α
απάν’ ατουν εσύρ’ναν
και τα μωρά τουν έσπαζαν
ατείν’ αφκά σο σπέλεν
Οι μανάδες ατουν έλεγαν,
«παιδάντ’, εμάς ακούστεν!
Σπάξτεν τα χαταλόπα μουν
και εμάς γουρταρέψτεν»
Ο Τσιρίπ’ς εχαϊκούρευεν
απάν’ σ’ έναν λιθάρι
Ας σο τούρκικον το μολύβ’
εκρεμίεν αφκά -ι
Ν’ αηλί εμέν, να χα! εμέν
για τη Τσιρίπ’ το χάλι
Ας σην κιοβτάν’ ατ’ έκοψαν
κι επέραν το κιφάλι
Οι Τουρκάντ’ εχπαράγανε,
ατείν’ πάρα πολλά -ι
Όνταν επέραν το σπελέν
και είδαν τα μωρά -ι
Είπαν τ’ αξιωματικούς,
«απάν’ ατουν ’κι πάμε!
ατείν’ είν’ αποφασισμέν’
και όλτς εμουν θα χάν’νε!»
