«Το αυθεντικό νυφέπαρμαν» με το κλαρίνο του Μήτκα Ιακωβίδη – Και μια φωτογραφία από τις Σάπες του 1959

«Το πραγματικό “νυφόπαρμαν” [ή νυφέπαρμαν] δεν είναι το τσιφτετελάδικο που χορεύουν σε ξέφρενα γλέντια, σαν να πρόκειται για “τούρκικο τσιφτετέλι” με ελκυστικά λικνίσματα και διάφορες άλλες “παραλλαγές” εκτονωτικής διασκέδασης».

Με αυτά τα λόγια κλείνει το άρθρο που ακολουθεί, και με τον τίτλο «Το “νυφόπαρμαν” δεν ήταν τσιφτετελάδικο…» δημοσιεύτηκε στο verianet.gr και στο Youtube πριν από λίγες μέρες.

Ο λόγος για τον οποίο επιλέξαμε να το αναδημοσιεύσουμε είναι ότι παρουσιάζει μια άλλη όψη της ποντιακής μουσικής, για πιο …μυημένους, ίσως, αλλά και πιο αυθεντική σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο έθιμο. Κι επειδή ούτε οι λέξεις ούτε η μουσική έχουν ανάγκη από περαιτέρω αναλύσεις, ακούστε και διαβάστε – με όποια σειρά προτιμάτε. Κλαρίνο παίζει ο θρυλικός Μήτκας Ιακωβίδης.

~

«Χαρά» ονομάζουν οι Πόντιοι τον γάμο. «Χαράντας, στεφανώματα» όπως λέει και το τραγούδι…

Όπως σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις, έτσι και «σα χαράντας» υπήρχε ένα ιδιαίτερο τελετουργικό, το οποίο το τηρούσαν με ευλάβεια, τιμώντας έτσι την ιερότητα του συζυγικού δεσμού.

Η λαϊκή αντίληψη και πίστη στο ηθικό και κοινωνικό του περιεχόμενο εναρμονίζονται πλήρως με το ουσιαστικό περιεχόμενο του ορισμού του γάμου, που έδωσε ο Ερέννιος Μοδεστίνος: «Γάμος εστίν ανδρός και γυναικός συνάφεια και συγκλήρωσις του βίου παντός, θείου τε και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνία». Το «ψαλάφεμαν», το «λογοδόσιμον» και ακολούθως το «σουμάδεμα» (ο λόγος σύναψης του μέλλοντος γάμου και ο αρραβώνας) ήταν τα στάδια πριν από τη «χαρά».

Η «χαρά» περιλάμβανε ένα τελετουργικό με πιστή τήρηση των εθίμων που κληροδοτήθηκαν από γενιά σε γενιά και που το κάθε ένα είχε το δικό του νόημα. Από τις κορυφαίες στιγμές της «χαράς» ήταν το «νυφόπαρμαν» ή «νυφέπαρμαν». Είναι η στιγμή που η νύφη βγαίνει από το σπίτι της. Αποχωρίζεται τους δικούς της και ξεκινάει για τη γαμήλια ευλογία και το δικό της σπιτικό.

Είναι μια στιγμή έμφορτη από ανάμικτα συναισθήματα. Η νύφη, τιμημένη θα οδηγηθεί μέχρι την εκκλησία από τον πατέρα της που θα την παραδώσει στον γαμπρό.

Είπαμε ότι στα ποντιακά έθιμα, το ιερό τελετουργικό προσδιόριζε και υμνούσε κάθε ξεχωριστή στιγμή. Με τη δική της μουσική και τραγούδια. Η στιγμή που ξεκινάει να βγει η νύφη από το σπίτι είναι μία από αυτές. Εδώ ακούγεται το «νυφέπαρμαν».

Είναι μια συγκλονιστική μουσική με έντονα δραματικά, αλλά και χαρμόσυνα στοιχεία, για να υπογραμμίσει τα ανάμικτα, έντονα συναισθήματα της λύπης του αποχωρισμού, της συγκίνησης, της αγάπης, της χαράς, του κατευόδιου…

Το χορό αυτόν που μοιάζει πιο πολύ με πράξη από αρχαίο δράμα, τον χορεύει ο πατέρας μπροστά στη νύφη-θυγατέρα του.

Αργός στην αρχή, σαν προσκύνημα και απόδοση τιμής, πιο γρήγορος στη συνέχεια, νοσταλγικός, ανερμήνευτος και ταυτόχρονα απόλυτα κατανοητός ψυχικά. Βαθύτατα συγκινημένος αποχωρίζεται την θυγατέρα-νύφη, και με το χορό αυτόν εκφράζει την ένταση των συναισθημάτων. Η μουσική υπογραμμίζει και δίνει έντονο λυρικό τόνο…

Την πραγματική μουσική που ακούγονταν στο «νυφέπαρμα» την ανακάλυψα σε έναν δίσκο 45 στροφών, πριν από αρκετά χρόνια σε ένα υπόγειο δισκοπωλείο στη Θεσσαλονίκη. Είναι μια ηχογράφηση που έγινε περί το 1970. Στο κλαρίνο είναι ο Μήτκας Ιακωβίδης (στην περιοχή του Καρς, το αγγείο και μετέπειτα το κλαρίνο, ήταν ευρέως διαδεδομένα). Θα διαπιστώσετε ότι είναι μια μουσική έκφραση η οποία δεν έχει σχέση με αυτό που ακούγεται –και είναι πολύ της μόδας– τον τελευταίο καιρό. Αυτός ο ρυθμός που παίζεται και ακούγεται στα απανταχού πανηγύρια, ελάχιστη σχέση έχει με το παραδοσιακό τελετουργικό άκουσμα.

Το πραγματικό «νυφόπαρμαν» δεν είναι το τσιφτετελάδικο που χορεύουν σε ξέφρενα γλέντια, σαν να πρόκειται για «τούρκικο τσιφτετέλι» με ελκυστικά λικνίσματα και διάφορες άλλες «παραλλαγές» εκτονωτικής διασκέδασης.

Δ. Καρ.
Αναδημοσίευση: Verianet.

_____
* Την κεντρική φωτογραφία του άρθρου την αλιεύσαμε στη σελίδα users.sch.gr/gker/ekdiloseis/gamoi, και η ανάρτησή της, όπως και η αναλυτική και κατατοπιστική λεζάντα που ακολουθεί, φέρουν την υπογραφή του Γιώργου Κεραμυδά:

«Σάπες 1959 – Ποντιακός γάμος: […] η εγκατάσταση των Ποντίων στις Σάπες πραγματοποιήθηκε κυρίως το 1944. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου ένα ολόκληρο ποντιακό χωριό, οι Κασσιτερές, άδειασε, και όλοι οι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στις Σάπες.

»Αρχικά η εγκατάστασή τους έγινε προσωρινά σε σπίτια των Σαπαίων, ως συγκάτοικοι. Γρήγορα δόθηκε βοήθεια για να χτίσουν δικά τους σπίτια, κυρίως σε οικοδομικά υλικά. Τότε οι Σάπες επεκτάθηκαν σε μεγάλη έκταση. Σιγά-σιγά οι άνθρωποι άρχισαν να βρίσκουν τους ρυθμούς μιας ομαλής και φυσιολογικής ζωής.

»Στην παραπάνω φωτογραφία ένα όμορφο στιγμιότυπο από έναν ποντιακό γάμο με γαμπρό τον Νίκο Θωίδη. Στη λύρα ο Κλέων Κενανίδης. Άλλα πρόσωπα που αναγνωρίστηκαν είναι: Σωτηρία Τζουτζίδου, Παναγιώτης Εμμανουηλίδης, Κυριακή Θωίδου, Ζαχαρίας Κενανίδης, Μάρθα Ψωμιάδου, Βαρβάρα Χατζεϊπίδου, Παρθένα Θωίδου, Λευτέρης Θωίδης, Μιχάλης Θωίδης, Γρηγόρης Καβαζίδης, Κώστας Κενανίδης, Μιχάλης Μαυρίδης.

»Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του Ζαχαρία Κενανίδη και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ελεύθερη Άποψη.»