Οι όροι «Έλλην», «Ρωμιός» και «Γραικός», και η ιστορική τους εξέλιξη

Η επικρατέστερη έννοια του όρου «Έλλην» κατά την Ύστερη Αρχαιότητα (εποχή βασιλείας Ιουστινιανού), τον 6ο αι μ.Χ., είναι ειδωλολάτρης, εκείνος που ανήκει στον ελληνικό κύκλο του πολιτισμού και μιλάει ελληνικά. Αξιοσημείωτο είναι πως γίνεται σαφής διάκριση με τον όρο «εθνικός», ο οποίος ήταν ο μη χριστιανός ή μη εβραίος, που δεν ανήκε στον ελληνικό κύκλο πολιτισμού.

Με την κωδικοποίηση του Ιουστινιανού,¹ η νομοθεσία καταδικάζει την ειδωλολατρία και τις αιρέσεις. Επί της βασιλείας του κλείνουν και οι τελευταίες εναπομείνασες ελληνικές φιλοσοφικές σχολές, μεταξύ αυτών και η περίφημη Ακαδημία του Πλάτωνα η οποία ιδρύθηκε το 387 π.Χ. και έκλεισε το 529 μ.Χ.

Από τον 6ο έως και τον 10ο μ.Χ. το πολιτιστικό περιεχόμενο της λέξης «Έλλην» υποχωρεί μπροστά στο θρησκευτικό, με αποτέλεσμα κάθε μη χριστιανός και μη εβραίος να χαρακτηρίζεται έτσι. Δηλαδή υπάρχει μια ταυτοσημία του όρου «Έλλην» με τον όρο εθνικός και με τον λατινικό όρο paganus. Άξιον αναφοράς είναι πως για τον Άγιο Φώτιο, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και λόγιο, οι Ρώσοι πριν από τον εκχριστιανισμό τους είχαν «ελληνικήν και άθεον δόξαν», ενώ για τον Μιχαήλ Ψελλό, λόγιο του Βυζαντίου, οι Κινέζοι ήταν «Έλληνες στο δόγμα».

Ήδη από τον 6ο αι. μ.Χ. οι Έλληνες υπήκοοι της Αυτοκρατορίας δίπλα στο όνομα Ρωμιός χρησιμοποιούσαν και την ονομασία Γραικός (παλαιό όνομα των Ελλήνων), για να ξεχωρίσουν από τους υπόλοιπους υπηκόους που δεν είχαν ελληνική καταγωγή. Τον όρο «Γραικός» τον συναντάμε τον 5ο αι. μ.Χ στον ιστορικό Πρίσκο που αναφέρει πως όποιος μιλάει ελληνικά είναι «Γραικός το γένος». Ο Προκόπιος χρησιμοποιεί τον όρο «Γραικός» δίπλα στο επίθετο «Έλλην» για τους κατοίκους της Ελλάδας, ο Ησύχιος αναφέρει «Γραικός, Έλλην», το ίδιο και ο Άγιος Θεόδωρος Στουδίτης, ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, ο Κεδρηνός κ.ά.

Ωστόσο μια άλλη –πιο σύγχρονη– ανάγνωση του όρου «Γραικός» κατά τον πάτερ Ιωάννη Ρωμανίδη δεν έχει την ίδια έννοια με την παραπάνω.

Σύμφωνα με τον π. Ρωμανίδη, ο νεογραικισμός και ο προ της άλωσης γραικισμός είναι χειρότερη δουλεία από τη Φραγκοκρατία και την Τουρκοκρατία, γιατί είναι μια υποδούλωση του πνεύματος. Η Ρωμιοσύνη όχι μόνο δεν υποδουλώνεται πνευματικώς, αλλά είναι η ηγέτιδα πολιτιστική δύναμη στον κόσμο.

Μετά την αναγέννηση του 9ου αι μ.Χ., και κυρίως με την πνευματική αφύπνιση των Βυζαντινών μετά τη σκοτεινή περίοδο της Εικονομαχίας, γίνεται δειλά-δειλά στη συνείδηση των Βυζαντινών η επανασύνδεση του πολιτιστικού παρόντος με την αρχαιοελληνική παράδοση. Επί πατριαρχίας του φωτισμένου Αγίου Φωτίου γίνεται σοβαρή προσπάθεια αποκατάστασης της εξορισμένης «θύραθεν» ελληνικής παιδείας με την προβολή των στοιχείων της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας και παράδοσης που όχι μόνο δεν ερχόταν σε σύγκρουση με τα χριστιανικά χρηστά ήθη, αλλά και κατά κάποιον τρόπο τα προετοίμασε και υπήρξε πρόδρομος αυτών.

Είναι άξιο θαυμασμού πως ο λόγιος επίσκοπος Ιωάννης Μαυρόπους προσευχόταν στον Κύριο Ιησού Χριστό για τη σωτηρία των ψυχών του Πλάτωνα και του Πλούταρχου, γιατί με τη ζωή και τη σκέψη τους ήταν κοντά στην κατά Χριστόν Ζωή.

Ρωμιός σημαίνει Έλληνας Ορθόδοξος Χριστιανός

Από το 212 μ.Χ. κάθε ελεύθερος πολίτης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αυτομάτως αποκτούσε και τα δικαιώματα του Ρωμαίου πολίτη (διάταγμα Καρακάλλα / Constitutio Antoniniana). Στόχος της πολιτικής αυτής ήταν να ευνοηθεί η πολιτική συνοχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Έτσι το ελληνικό στοιχείο αποκτά προνόμια στην Ανατολή, και ο πολιτισμός του γίνεται ο κυρίαρχος πολιτισμός ολόκληρης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Όταν τον 9ο αι. μ.Χ. ο αυτοκράτωρ του Βυζαντίου Ρωμανός Α’ ο Λεκαπηνός παρότρυνε το στρατό του να πολεμήσει με σθένος τα στρατεύματα του Συμεών της Βουλγαρίας, εκείνα ορκίστηκαν ότι θα δώσουν και την τελευταία ρανίδα του αίματός τους για τους χριστιανούς, μολονότι ο αντίπαλος στρατός (βουλγαρικός) ήταν τυπικά τουλάχιστον ομόδοξος.

Οι Βυζαντινοί, ιδίως μετά τον 7ο αι. μ.Χ., κατά τον οποίο αναγνωρίστηκαν τα ελληνικά ως επίσημη γλώσσα του κράτους, διέφεραν με τους τυπικά «ομοδόξους» τους λαούς λόγω του ελληνικού πνεύματος που διέπνεε την αυτοκρατορία. Αυτό το πνεύμα είτε το κληρονόμησαν από τις κοιτίδες τους, είτε το υιοθέτησαν ως τρόπο ζωής μέσα στα σύνορα της αυτοκρατορίας.

Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων

_____
1. Οι «Νεαρές» του Ιουστινιανού είναι το πρώτο νομοθετικό έργο που συγγράφεται στα ελληνικά (535-538/9 μ.Χ.).

______
Βιβλιογραφία
• Σ. Ευθυμιάδης κ.ά., Δημόσιος και ιδιωτικός βίος στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό κόσμο, έκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2001.
• C. Mango, Βυζάντιο. Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα (ανατ.) 2002.
• J.-P. Migne, Ελληνική Πατρολογία, τόμ. 135.
• Ν. Σβορώνος, Το ελληνικό έθνος. Γένεση και διαμόρφωση του νέου ελληνισμού, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2004.