Στο β’ μισό του 19ου αιώνα η περιοχή του Βόρειου Καυκάσου δέχτηκε μεγάλη μάζα Πόντιων προσφύγων από τις παραλιακές περιοχές αλλά και από τα βουνά του Πόντου. Η πλειονότητα εγκαταστάθηκε στο Κουμπάν και στα παράλια της Μαύρης θάλασσας.
Οι Έλληνες του «νότιου» Πόντου μετέφεραν στο «βόρειο» Πόντο την κοινοτική και τη θρησκευτική τους οργάνωση, τις παραδόσεις τους και τον εθνικό τους χαρακτήρα.
Στο επίκεντρο της ζωής της κάθε ποντιακής κοινότητας ήταν η εκκλησία του χωριού και τα προσκυνήματα που ένωναν τους συμπατριώτες όλης της περιοχής. Οι ιερείς κατά την πρώτη περίοδο προέρχονταν από τον Πόντο, όμως δεν υπάγονταν πια στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης.
Στο Κουμπάν τη θρησκευτική συνείδηση των Ποντίων κέρδισε η Πηγή της Παναγίας «Το Άγιο Χέρι», στην περιοχή της στανίτσας Νεμπερτζάγιεβσκαγια – παραμένει τόπος προσκυνήματος για πολλές γενιές Ελλήνων της περιοχής, παρά τους κατακλυσμούς στην ιστορία της Ρωσίας.
Ο τόπος με την Πηγή της Παναγίας
Το χωριό (στανίτσα) με την Πηγή της Παναγίας βρίσκεται στο φαράγγι του ποταμού Νεμπερτζάι (παραπόταμος του Ανταγκούμ), στην ορεινή δασική ζώνη 10 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της πόλης Κριμσκ.
Η ονομασία του χωριού προέρχεται από τη γλώσσα της βουνίσιας φυλής του Καυκάσου, των Αντίγκων «Νιμπεζάι» (αρπακτικός αετός).
Η κοζακική στανίτσα Νεμπερτζάγιεβσκαγια ιδρύθηκε το 1862. Τη νύχτα της 3ης προς 4ης Σεπτεμβρίου 1862 η κοζαζική φρουρά του Αγίου Γεωργίου έδωσε μάχη με τους βουνίσιους μουσουλμάνους στο φαράγγι πίσω από το χωριό.
Οι 35 Κοζάκοι του τάγματος Κουμπάν συγκρατούσαν τις δυνάμεις του εχθρού που αριθμούσαν πάνω από 3.000 άτομα. Η μάχη κράτησε γύρω στις δύο ώρες. Σκοτώθηκαν όλοι οι Κοζάκοι, και ο επικεφαλής, ο εκατόνταρχος Εφίμ Γκορμπάτκο.
Στα τέλη του 19ου αιώνα με δωρεές των πολιτών στο φαράγγι ανεγέρθηκε ένα μνημείο για τους ήρωες. Στο χωριό, μάλιστα, τοποθετήθηκε ο Προσκυνηματικός Σταυρός.
Την ίδια περίοδο άρχισαν να καταφτάνουν στην περιοχή του Κριμσκ (από το 1862 ως το 1958, στανίτσα Κρίμσκαγια) οι Έλληνες μέτοικοι από τον οθωμανικό Πόντο. Έτσι, η γύρω περιοχή, όπως και όλο το Κουμπάν, γέμισε με ελληνικά χωριά.
Την περίοδο της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου (1916-1923) ο ελληνικός πληθυσμός του Καυκάσου συμπληρώθηκε με νέους πρόσφυγες. Μετά την επανάσταση των μπολσεβίκων ένα μέρος των Ελλήνων αποχώρισε για την Ελλάδα. Αυτοί που έμειναν αναγκάστηκαν να περάσουν από πολλά βάσανα για να κρατήσουν την αρχαία τους παράδοση.
Από το 1920 έως το 1937 οι Έλληνες που δεν έγιναν θύματα της ταξικής πάλης διέπρεπαν σε νέες συνθήκες και προσαρμόζοντας την ελληνική τους παιδεία προς τα κομμουνιστικά ιδεώδη κατάφεραν να χτίσουν μια βάση για την εθνική τους ύπαρξη στην ΕΣΣΔ.
Την περίοδο 1934-1938 η στανίτσα Νεμπερτζάγιεβσκαγια ήταν το κέντρο της Ελληνικής Εθνικής Περιοχής. Όμως η κατάσταση στη Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του 1930 άλλαζε ραγδαία.
Οι Έλληνες του Κουμπάν διώχτηκαν με μεγάλη μανία από τις σοβιετικές Αρχές την περίοδο των σταλινικών διώξεων (1937-1938).
Δεν άργησαν να έρθουν και τα δεινά του Β’ Παγκοσμίου. Από τον Αύγουστο του 1942 ως τον Μάρτιο του 1943 υπήρξαν σκληρές μάχες ανάμεσα στον σοβιετικό και τον γερμανικό στρατό. Πολλοί κάτοικοι της περιοχής –ανάμεσά τους και οι Έλληνες– μεταφέρθηκαν για καταναγκαστικά έργα στη Γερμανία και στη Ρουμανία.
Στα δε μεταπολεμικά χρόνια ο πολυάριθμος ελληνικός πληθυσμός της περιοχή του Κριμσκ έζησε πείνα και κακουχίες.
Οι Κοζάκοι, και αυτοί ορθόδοξοι χριστιανοί, διώχτηκαν επίσης από τη σοβιετική εξουσία τις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Στις 24 Ιανουαρίου 1919 οι μπολσεβίκοι ξεκίνησαν πολιτική γενοκτονίας απέναντι τους, εξοντώνοντας πάνω από 3 εκατομμύρια άτομα.
Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ η 24η Ιανουαρίου ορίστηκε σε κρατικό επίπεδο ως Ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Κοζάκων.
Από τους πρώτους οικισμούς μέχρι τις μέρες μας
Στο τέλος του 19ου αιώνα στις νέες χώρες της Ρωσίας ακόμη οι ίδιοι οι Ρώσοι από τις περιοχές του Βορρά δεν ήταν ακόμη πολλοί. Στις μέρες μας, άλλωστε, οι Ρώσοι αποτελούν το 80% του πληθυσμού της περιοχής.
Οι νέοι κάτοικοι του Τσερνομόριε (Παρευξείνια) και του Κουμπάν από το τέλος του 18ου αιώνα ήταν κυρίως Κοζάκοι του Ζαπορόζιε (σημερινή νότια Ουκρανία) και του ποταμού Ντον. Και οι δύο κατηγορίες με τα χρόνια σχημάτισαν την κοινότητα των Κοζάκων του Τσερνομόριε (Παρευξείνια) και ύστερα του Κουμπάν.
Μέχρι τις μέρες μας στις στανίτσες (τα χωριά των Κοζάκων) κυριαρχεί μια μικτή γλώσσα με στοιχεία της ουκρανικής και της ρωσικής, με τη λαϊκή ονομασία «περεβέρτεν» (ανεστραμμένη).
Τη δεύτερη κατηγορία του πληθυσμού του Κουμπάν αποτελούσαν οι Αντίγκοι (ένωση των τσεκέζικων βουνίσιων φυλών). Από τη σοβιετική εποχή είχαν τη δική τους αυτόνομη περιοχή στο εσωτερικό της περιοχής Κουμπάν.
Μετά τη κατάρρευση της ΕΣΣΔ η αυτόνομη περιφέρεια εξελίχτηκε σε Δημοκρατία της Αντιγκέα στο πλαίσιο της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Οι περισσότεροι Αντίγκοι είχαν γίνει πρόσφυγες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία τη δεκαετία 1860, μετά την ήττα τους από τους Ρώσους στον πόλεμο του Καυκάσου.
Η τρίτη κατηγορία των κατοίκων της περιφέρειας Τσερνομόριε (Παρευξείνια) και του Κουμπάν ήταν οι Έλληνες και οι Αρμένιοι, ως χριστιανοί μέτοικοι από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Τον 19ο αιώνα στην περιοχή εμφανίστηκαν οι κοινότητες των Γερμανών και των λαών της Βαλτικής.
Οι Έλληνες υπό την προστασία της Παναγίας
Οι Έλληνες του Τσερνομόριε (Παρευξείνια) και του Κουμπάν με το διοικητικό κέντρο στο Κράσνονταρ (Αικατερινοντάρ μέχρι το 1920) από τις πρώτες μέρες της ζωής τους στο νέο μέρος ανακάλυψαν τις θαυματουργές δυνατότατες της Πηγής της Παναγίας στο φαράγγι έξω από το χωριό Νεμπερτζάγιεβσκαγια.
Ο θρύλος διαδόθηκε γρήγορα στη γύρω περιφέρεια.
Η ονομασία «Άγιο Χέρι» δόθηκε στην πηγή επειδή είχε σχήμα χεριού· το άγιασμα έβγαινε από τα δάχτυλα. Με τον καιρό το εξωτερικό της καταστράφηκε – τη σοβιετική περίοδο, άλλωστε, απαγορεύονταν οι εργασίες συντήρησης στα λαϊκά θρησκευτικά προσκυνήματα.
Κάθε χρόνο τον Δεκαπενταύγουστο χιλιάδες Έλληνες μαζεύονταν στη Πηγή, η οποία τους έδινε δύναμη, τους θεράπευε και τους ένωνε. Η Πηγή της Παναγίας στο χωριό Νεμπερτζάγιεβσκαγια συμβόλιζε για τους Πόντιους το προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο.
Οι Έλληνες –που έχουν παράδοση όπου και αν πηγαίνουν να τιμούν την Παναγία με μια μεγάλη γιορτή τις μέρες του Αυγούστου– δεν σταμάτησαν να προσκυνούν την προστάτιδά τους και καθ’ όλη την περίοδο της σοβιετικής εξουσίας.
Οι μπολσεβίκοι είχαν σκοπό να σβήσουν τις φυσιογνωμίες των λαών, προτιμώντας να κυβερνούν μια άμορφη μάζα. Όμως οι Έλληνες δεν ήταν πρόθυμοι να αποχωριστούν τις παραδόσεις τους.
«Το Άγιο Χέρι» στις μέρες μας
Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ οι εορταστικές εκδηλώσεις στην Πηγή της Παναγίας «Το Άγιο Χέρι» γίνονται κάθε 28η Αυγούστου (ο Δεκαπενταύγουστος είναι 13 μέρες αργότερα σύμφωνα με το ιουλιανό ημερολόγιο).
Οι Ρώσοι και οι Ουκρανοί της περιοχής, όπως και η κοινότητα των Κοζάκων, δεν γιορτάζουν με ιδιαίτερη λαμπρότητα την Κοίμηση της Θεοτόκου. Δεν ισχύει το ίδιο για τους Έλληνες.
Η γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Άγιο Χέρι αντιμετωπίζεται από τους κατοίκους της περιοχής ως ελληνική γιορτή.
Την παραμονή και από τις δύο μεριές του δρόμου στο φαράγγι του ποταμού Νεμπερτζάι στήνονται οι σκηνές των Ελλήνων ανά ομάδα, ανά οικογένεια και ανά περιοχή.
Οι Έλληνες στο νότο της Ρωσίας είναι ποντιακής καταγωγής. Μετά την μπολσεβίκικη επανάσταση και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου (1918-1920) όσοι είχαν την ιδιαίτερη πατρίδα τους στην βαλκανική Ελλάδα ή στα νησιά προτίμησαν να φύγουν από τη Ρωσία. Οι Πόντιοι –ως ντόπιοι κάτοικοι της περιοχής του Εύξεινου Πόντου– παρέμειναν στο Κουμπάν, παρά τις τραγικές εξελίξεις στην ιστορία τους στο διάβα του 20ού αιώνα.
Όλη τη νύχτα γίνεται ακούραστο πανηγύρι με χορούς και τραγούδια. Σε κάθε γωνιά ακούγονται η ποντιακή λαλιά και οι ήχοι από τις ποντιακές λύρες.
Το πρωί της 28ης Αυγούστου στο παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου κοντά στην Πηγή της Παναγίας μαζεύονται τα μέλη της Εθνικοπολιτιστικής Αυτονομίας των Ελλήνων της περιοχής Κριμσκ και οι φίλοι του συλλόγου. Την πρωινή λειτουργία τιμούν με την παρουσία τους οι εκπρόσωποι της ρωσικής Εκκλησίας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Το παρεκκλήσι αναγέρθηκε την περίοδο 1993-1998 με τις προσπάθειες του Έλληνα Κυριάκου Ορφάνοφ και του αταμάνου (αρχηγού) των Κοζάκων Μπορίς Γιάστρεμποφ.
Μαζί με τους Έλληνες στο φαράγγι για τη γιορτή της Παναγίας έρχονται και φίλοι τους, διαφόρων εθνικοτήτων. Έρχονται για να βυθιστούν στην ατμόσφαιρα του ελληνικού πολιτισμού της Μαύρης Θάλασσας, για να ακούσουν την ποντιακή λύρα και για να χορέψουν όλοι μαζί τους φλογερούς ποντιακούς χορούς.
Ύστερα όλοι –χωρίς καμία εξαίρεση– για έναν χρόνο με πόθο περιμένουν την ελληνική γιορτή στην Πηγή της Παναγίας «Το Άγιο Χέρι».
Βασίλης Τσενκελίδης
ιστορικός.
