Άτρα, ένα σημαντικό χωριό του ιστορικού Πόντου. Το μέρος από όπου κατάγονται οι στρατιωτικοί από το γένος του Γαβρά. Ένας τόπος ευλογημένος που αριθμούσε κάποτε 150 ελληνικές οικογένειες.
Η Μικρασιατική Καταστροφή και ο ξεριζωμός φέρνουν τους Έλληνες της Άτρας στη Μακεδονία, όπου προσπαθούν να αρχίσουν ξανά τη ζωή τους.
Στη Μακεδονία εγκαθίστανται στην Παναγίτσα, πρώην Όσλοβο, αλλά σημαντικός αριθμός από αυτούς φτάνει και στην Αριδαία. Μαζί τους φέρνουν τα έθιμα και τα ήθη τους, αλλά κυρίως τη μνήμη της καταγωγής. Είναι Ρωμιοί, Έλληνες, και θεωρούν τους εαυτούς τους απογόνους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τη μνήμη αυτή την ενισχύουν ακόμη και στις εκδηλώσεις της κοινωνικής τους ζωής, όπως ο γάμος.
Όσο απίστευτο και αν ακούγεται, μέσα στη χαρά του γλεντιού οι Έλληνες της Άτρας δεν ξεχνούν ότι η Βασιλεύουσα βρίσκεται στα χέρια των κατακτητών. Ανάμεσα στα γαμήλια δίστιχα, κεντρική θέση κατέχει και το μοιρολόι για την Άλωση της Πόλης.
Με αφορμή λοιπόν τις ετοιμασίες του Συλλόγου μας, της Ευξείνου Λέσχης Αλμωπίας, για την αναπάρασταση παραδοσιακού ποντιακού γάμου με βάση τα έθιμα της Αργυρούπολης και των περιχώρων, αποφάσισα να γράψω ορισμένες σκέψεις, προς γνώση αλλά ίσως και προβληματισμό.
Κυριάκος Προκοπίδης
Ας γίνουμε, όμως, πιο συγκεκριμένοι. Το 1979 ο αρκετά ηλικιωμένος Κυριάκος Προκοπίδης φτάνει στον Στάθη Ευσταθιάδη και του μιλά για την πατρίδα του την Άτρα. Ο Κυριάκος, γιος του γνωστού τότε λυράρη Νικόλαου Προκοπίδη, έχει πολλά να πει και να τραγουδήσει. Ο Κυριάκος νεαρό παλληκάρι τότε, πριν από τον ξεριζωμό ακολουθεί τον πατέρα του και τον συνοδεύει με τη γλυκιά φωνή του στα γλέντια και στους γάμους των Ατρενών. Αυτές τις αναμνήσεις φέρνει στο μυαλό του την Πρωτοχρονιά εκείνη στον Στάθη Ευσταθιάδη.
Εκεί δεν έχει τον Νικόλα να τον συνοδεύει στη λύρα, αλλά έναν άξιο λυράρη από την Παναγίτσα, τον Λάμπο Αδαμίδη.
Και ξεκινά το πρώτο τραγούδι, που όπως μας διηγείται ο Κυριάκος δεν έλειπε από κανένα γλέντι των Ατρενών. Ας το παραθέσουμε όπως έχει καταγραφεί από την εκπομπή «Ποντιακή Ηχώ» και όπως μας το τραγούδησε ο Κυριάκος:
Την Πόλιν όντες όριζε
ο Έλλην Κωνσταντίνον
είχε τρακόσια σήμαντρα
και εξηνταδυό καμπάνας
με δώδεκα αρχιερείς
ποπάδας τετρακόσιας
Οι Άγιοι εικοστέσσερα
ψαλτάδες εβδομήντα
Ψάλεν αΐκος ο Θεόν
Να ηλί Τιμιωτέραν
Έρθεν πουλίν
Και εκώνεψεν
Σ’ Αγια-Σοφιάς την πόρταν
Σο άλλο φτερό ατέν
Γράμμα κρατεί γραμμένον
Ατό κανείς ’κί ανάγνωσε
Και ουδέν μητροπολίτης
Και έναν παιδίν
Καλόν παιδίν
Κρατεί τε και αναγνώθει
Και σίτ’ αναγνώθει
Και σίτ’ κλαίει
Και σίτ’ κρούει την καρδίαν
Να ηλί εμάς
Να βάι εμάς
Οι Τούρκ’ την πόλ’ επαίραν
Επαίραν τον βασιλ’ σκλάβ’
Κι όλην την Ρωμυλίαν
Και μοιρολογούνε Εκκλησιές
Κλαίγνε τα μοναστήρια…
Ο Κυριάκος άκουγε αυτό το τραγούδι συχνά από τον πατέρα του στους γάμους στην Άτρα, ενώ αναφέρει ότι είχαν έθιμο να το τραγουδούν σε κάθε γάμο. Όλος ο κόσμος το άκουγε και δάκρυζε σε θύμηση της βυζαντινής τους καταγωγής. Οι Ατρενοί, όπως μας περιγράφει ο Κυριάκος, τραγουδούσαν ακόμη και στις χαρμόσυνες εκδηλώσεις της ζωής τους αυτό το άσμα για την Άλωση της Πόλης, καθώς δεν ήθελαν να ξεχάσουν ότι ακόμη δεν είναι ελεύθεροι.
Μπορεί να διασκεδάζουν, αλλά η Ρωμανία τους και η Κωνσταντινούπολη είναι ακόμη στα χέρια των Τούρκων. Ο Κυριάκος μάς τονίζει πως ο κόσμος έκλαιγε ακούγοντας το τραγούδι αυτό.
Από αυτές τις τόσο απλές ιστορίες διαφαίνεται η συναίσθηση της Ρωμιοσύνης και της Ορθοδοξίας ακόμη και από τους καθημερινούς ανθρώπους του Πόντου. Και αν θεωρήσουμε ότι οργανωμένες εθνικές κινήσεις έκανε κυρίως η αστική τάξη των μεγάλων πόλεων, στα μικρά χωριά του Πόντου ο αγώνας για να μην λησμονηθεί η Ρωμανία γινόταν ακόμη και μέσα από την μουσική, που εξέφραζε τους πιο κρυφούς πόθους των Γραικών των μακρινών εκείνων…
(Φωτ.: Αρχείο ΕΠΜ)
Πόσο διαφέρει η συμπεριφορά μας σήμερα, που όχι μόνο στις κοινωνικές μας εκδηλώσεις ξεχνάμε την καταγωγή μας, αλλά και στη ζωή του έθνους μας κάνουμε εκπτώσεις με το να εξοβελίζουμε την αληθινή ιστορία από την εκπαίδευση και να είμαστε ανεκτικοί απέναντι σε δηλώσεις αμφισβήτησης της ελληνικής μας καταγωγής! Κι όμως, οι Έλληνες της Άτρας μέσα στη δύσκολη ζωή τους, μακριά από την ελεύθερη Ελλάδα, δεν ξεχνούν ούτε λεπτό ότι η Ρωμανία πέρασε αλλά ανθεί και φέρει και άλλο. Είθε εμείς να τους μιμηθούμε!
Προκοπίδου Μαρία
Εκπαιδευτικός, συγγραφέας του βιβλίου Η Άτρα του Πόντου (εκδ. Ινφογνώμων).
