Η υπαγωγή των Ελλήνων του Πόντου στην οθωμανική κυριαρχία προκάλεσε κύμα εξόδου προς τη γειτονική ομόδοξη Ρωσία. Η μαζική μετοίκηση των Ελλήνων αλλά και Αρμενίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στη Ρωσία υπήρξε φαινόμενο ευθέως ανάλογο της στρατιωτικής επέκτασης των Ρώσων προς τον Νότο, της συνεπακόλουθης ανάγκης επάνδρωσης των συνοριακών περιοχών με φιλικό πληθυσμό και της οικονομικής ανάπτυξης των περιοχών που εγκατέλειψαν οι μουσουλμάνοι κάτοικοι τους.
Ένα από τα κίνητρα που χρησιμοποιούσαν οι Ρώσοι για να προσελκύσουν ελληνικούς πληθυσμούς ήταν παραχώρηση προνομίων, όπως η δημιουργία αυτόνομου καθεστώτος με ελληνικές αρχές. Απαιτούσαν όμως την πολιτογράφηση των μεταναστών, όπως επίσης και τον εκρωσισμό των επιθέτων τους. Χαρακτηριστική περίπτωση της έντονης ελληνικής παρουσίας αποτελεί η Μαριούπολη, η οποία ιδρύθηκε από Έλληνες που προέρχονταν από την Κριμαία. Από το 1810 έως το 1873 η Μαριούπολη και τα γύρω ελληνικά χωρία αποτελούσαν Ελληνική Διοικητική Περιοχή. Μέχρι το 1859 στην περιοχή της Μαριούπολης δεν επιτρέπονταν η εγκατάσταση ατόμων άλλης εθνικότητας.
Στη μετανάστευση Ελλήνων από τον Πόντο προς την ρωσική επικράτεια συνέβαλε σημαντικά η εξάντληση των μεταλλείων. Στις περιοχές που ενσωματώθηκαν στη Ρωσική Αυτοκρατορία οι Έλληνες συνδέθηκαν με το κύκλωμα του σιταριού, το οποίο περιλάμβανε την παραγωγή, την επεξεργασία και τη διακίνηση, και κατόρθωσαν να πάρουν στα χέρια τους το εξωτερικό εμπόριο. Η παράλια περιοχή της Ουκρανίας και της νότιας Ρωσίας υπήρξε για τους Έλληνες του 19ου αιώνα η γη της επαγγελίας.
Από το 1880 άρχισε η μετακίνηση ελληνικών πληθυσμών και από τα παράλια του Πόντου. Από τις περιοχές της Τραπεζούντας, των Σουρμένων, της Κερασούντας και της Οινόης μετανάστευσαν δια μέσου της θάλασσας προς όλα τα παράλια του Καυκάσου και στην ενδοχώρα της Γεωργίας, στην Κριμαία και στον βόρειο Καύκασο.
Μεταξύ των πρώτων βιομηχάνων της Ρωσίας συγκαταλέγονται πολλοί Έλληνες. Το προνόμιο της εκμετάλλευσης των μεταλλείων αργυρού στον Καύκασο μέχρι και την εποχή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το κατείχαν οι Έλληνες, ενώ επίσης Έλληνες ήταν οι πρώτοι μεταλλωρύχοι της νότιας Ρωσίας του Καυκάσου οι οποίοι μετανάστευσαν από την Αργυρούπολη του Πόντου μετά τους Ρωσοτουρκικούς Πολέμους του 1828. Το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου της Μαύρης Θάλασσας ελέγχονταν από τους Έλληνες της Ρωσίας και του Πόντου.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάπτυξη σημαντικών εμπορικών και ναυτιλιακών δικτύων στη νότια Ρωσία. Τα δίκτυα αυτά κατάφεραν να κυριαρχήσουν στο εξωτερικό εμπόριο της χώρας εκμεταλλευόμενα την ύπαρξη ομογενών αγροτικών πληθυσμών στις περιοχές αυτές και δημιουργώντας ένα ολόκληρο σύστημα αγοράς αγαθών από τους παραγωγούς. Παρά την οικονομική συνάφεια των ελληνικών οικονομικών ομάδων των ρωσικών παραλίων , της εμποροναυτιλιακής και της αγροτικής, μικρή κοινωνική σχέση φαίνεται ότι ανέπτυξαν αυτές μεταξύ τους, διατηρώντας σε σημαντικό βαθμό την αυτονομία τους. Η κατάσταση αυτή παρέμεινε αμετάβλητη μέχρι τις μεγάλες επαναστατικές ανατροπές που σημειώθηκαν στον ρωσικό χώρο μετά το 1917.
Ένα από τα βασικά προβλήματα που αντιμετώπισαν οι Έλληνες που ζούσαν στη Ρωσία σχετίζονταν με την πανσλαβιστική ιδεολογία, η οποία αποσκοπούσε στον εκσλαβισμό του ελληνικού στοιχείου με κάθε τρόπο. Οι αρχές ανήγειραν ρωσικά σχολεία σε όλα τα ελληνικά χωρία και τους συνοικισμούς. Στις περιοχές στις οποίες κατοικούσε μεγάλος ελληνικός πληθυσμός η Ελληνική επιτρέπονταν να διδάσκεται ως ξένη γλώσσα μία ώρα την ήμερα. Οι Έλληνες πρόξενοι μεσολάβησαν στις ρωσικές αρχές για να επιτραπεί η δημιουργία ρωσοελληνικών κοινοτικών σχολείων στα ελληνικά χωρία. Με την παραμικρή όμως αφορμή η ρωσική διοίκηση αντικαθιστούσε στους Έλληνες δασκάλους με Ρώσους.
- Απόσπασμα από το βιβλίο του Βλάση Αγτζίδη Έλληνες του Πόντου.
